ReportageTegenstemmen

Protesteren is gevaarlijk, toch spreken Russen zich uit tegen de agressie: ‘Dit is Poetins oorlog, niemand wil dit’

De politie pakte zondag demonstranten op in Moskou. Beeld AFP
De politie pakte zondag demonstranten op in Moskou.Beeld AFP

Verzet tegen de oorlog in Oekraïne is niet zonder risico in Rusland. Maar critici van de Russische agressie blijven zich uitspreken. ‘Dit is onder de huidige Russische omstandigheden ons enige wapen.’

Jarron Kamphorst en Martijn Roessingh

Een paar donkerrode anjers liggen in de wind op de zwarte marmeren tegels bij het monument in het Stroitelej Park in Rostov aan de Don. Boven de bloemen prijkt een groot christelijk kruis met daarnaast de tekst ‘de onschuldige vermoorden’. Het is een bescheiden monument, maar een met grote betekenis, weet Alesksej Popov. Zeker op een dag als vandaag, precies zeven jaar na de moord op oppositieleider Boris Nemtsov die in 2015 in koelen bloede werd vermoord op een brug naast het Kremlin. Maar net zo goed vanwege de vele onschuldige burgerdoden die er momenteel vallen in Oekraïne, op nog geen honderd kilometer van de Zuid-Russische provinciehoofdstad.

Rondom het monument staan twee politieagenten en drie mensen in donkere jassen met capuchons over hun hoofd en mondmaskers voor hun gezicht. Telkens als er iemand verse bloemen neerlegt en een moment neemt om in stilte te herdenken, pakken ze hun telefoons om video’s en foto’s te maken. “En dat doen ze niet omdat iedereen er op zijn paasbest bijloopt”, grinnikt Popov. “Dit is wat ruim twintig jaar zogenaamde stabiliteit onder Poetin ons heeft gebracht”, merkt hij nu ernstiger op. “Een modderig park met een monument ter nagedachtenis van slachtoffers van politieke ­repressie waar FSB-agenten staan te filmen.”

Psychologisch spelletje

Onderweg naar het lokale hoofdkantoor van de liberale oppositiepartij Jabloko, waar Popov lid van is, lopen een paar van de ongure types bovendien een stuk mee. “Eerder vandaag volgden ze me al in een geblindeerde auto. Daarna stond er ook voor de supermarkt tegenover het kantoor iemand te posten.” Zijn collega Aleksandr Bondarenko is ook bekend met de sinistere praktijken. “Het is allemaal intimidatie. Een psychologisch spelletje om duidelijk te maken dat ze je in de gaten houden.”

Maar, vult Popov aan met dezelfde onderkoelde humor als zojuist. “Geef ze eens ongelijk. Bloemen leggen bij een monument is natuurlijk ook wel een reële bedreiging voor de Russische staatsveiligheid.” De mannen lachen erom, maar het tafereel is veelzeggend voor de kleingeestige wraakzucht en onderdrukking van elke vorm van tegenstand die de Russische autoriteiten ondervinden. Zelfs de kleinste vorm van verzet is verdacht en moet het ontgelden.

‘Dit is niet Ruslands oorlog’

Dat bleek ook afgelopen week weer, toen er in verschillende Russische steden duizenden mensen de straat op gingen om zich uit te spreken tegen de Russische invasie van Oekraïne. Dat protesteren in het Rusland van Poetin niet zonder risico is, bleek ook toen weer. Alleen al op donderdag, de dag dat het Russische offensief begon, arresteerden de autoriteiten een kleine 3900 demonstranten in onder meer Moskou, Sint-Petersburg en andere grote Russische steden.

In Rostov kwam het weliswaar niet tot zulke grootschalige protesten, maar dat betekent zeker niet dat mensen achter de Russische agressie staan, zegt Maria Krivenko, leider van de lokale tak van Jabloko in Rostov. In haar piepkleine kantoor in een vervallen gebouw met spijlen voor de ramen en partij­posters achter het glas, zit ze achter haar bureau. Ze kijkt strijdbaar, maar moe. De afgelopen dagen hebben er duidelijk ingehakt. Achter haar hangt een kalender met een vredesduif en de tekst ‘нет войне’, geen oorlog, en haar bureau ligt vol met ondertekende petities met diezelfde tekst.

“Dit is niet Ruslands oorlog, het is Poetins oorlog. Niemand wil dit.” Daarom verzetten Krivenko en haar collega’s zich op alle mogelijke manieren tegen de Russische agressie in het buurland. “We zijn de enige politieke partij die zich uitspreekt tegen deze oorlog en onze petitie is inmiddels meer dan 70.000 keer ondertekend. Een andere petitie van change.org staat inmiddels al op één miljoen. Dat zegt wel iets. Het protest groeit.”

'Geen oorlog', staat er op het mondkapje van een van de demonstranten zondag in Moskou. Beeld REUTERS
'Geen oorlog', staat er op het mondkapje van een van de demonstranten zondag in Moskou.Beeld REUTERS

Naast de petitie staat Jabloko ook mensen bij die worden opgepakt. “Vorige week arresteerden de autoriteiten hier een jong meisje, Anastasia Nikolajeva. Ze is begin twintig en protesteerde in haar eentje met een spandoek zonder tekst op straat. Er stond niets op dat vel papier. Het was wit. Blanco. En toch pakte de politie haar op, omdat ze ‘de instructies niet opvolgde’. Ze zit nu minstens acht dagen vast.”

Vanwege dat meedogenloze optreden moeten opposanten en activisten in Rusland goed nadenken over hun vorm van verzet. “Het is pijnlijk, maar we moeten onze acties en woorden zorgvuldig kiezen, omdat die grote gevolgen kunnen hebben. Jabloko is bijvoorbeeld tegen de bezetting van de Krim, maar spreek je dat in Rusland hardop uit, dan kan dat leiden tot vijf jaar cel. We volgen onze idealen, maar zijn tegelijkertijd voorzichtig.”

Iemand die daarover mee kan praten is Maria Konstantinova. In een lunchtent die veel weg heeft van een weelderig restaurant uit de tijd van de tsaren, vertelt ze over haar leven als activist, terwijl op de achtergrond een pianist achter een vleugel Imagine van John Lennon speelt. “Mijn protest tegen de oorlog speelt zich tot nog toe vooral online af, omdat dat de veiligste manier is die wel vol te houden is.” Berichten en beelden over de oorlog doken de afgelopen dagen samen met de hashtag #нетвойне (geen oorlog) dan ook overal op sociale media op.

Intimidatie en bedreiging

Hoe gevaarlijk het is om de straat op te gaan ondervond Konstantinova aan den lijve begin vorig jaar toen ze met duizenden andere Russen de barricades op klom tegen de arrestatie van Navalny. “Ik kreeg na die protesten een belletje van de politie of ik even langs wilde komen om te praten over mijn toekomst. Ik weigerde en toen waarschuwden ze me niet nog eens naar een demonstratie te gaan en voegden eraan toe dat ze wisten op welke school mijn kinderen zitten en waar mijn ouders werken.”

Die impliciete dreiging en intimidatie speelt zich bovendien op alle niveaus af, weet Konstantinova. “Mijn zoon van twaalf weet dat ik naar demonstraties ga, maar ik heb hem altijd gezegd dat hij dat met niemand mag delen. Een tijd terug kwam hij terug van school en toen vertelde hij dat de leraar had gezegd dat Poetin het beste is wat Rusland ooit is overkomen en dat demonstranten die zich tegen hem keren onder vuur worden genomen. Tegen een kind van twaalf jaar oud. Wat bezielt je dan?”

Een aangehouden demonstrant in Moskou toont vanuit de bus haar mondkapje met daarop: 'Geen oorlog'. Beeld AP
Een aangehouden demonstrant in Moskou toont vanuit de bus haar mondkapje met daarop: 'Geen oorlog'.Beeld AP

Daarom ziet Konstantinova voor nu geen andere manier dan zich in haar omgeving uit te spreken. Niet op straat met een spandoek boven het hoofd, maar online en in gesprekken met vrienden, familie en collega’s. “Ik blijf onvermoeibaar uitleggen aan mensen die Poetin steunen dat hij in- en inslecht is. Poetin heeft het de hele tijd over nazi’s in Oekraïne, maar het is de hoogste tijd dat iedereen in Rusland beseft dat juist hij de nazi is.”

De 40-jarige activiste vreest namelijk dat de geschiedenis zich op korte termijn zal herhalen. “Hitler viel in 1939 Polen binnen en toen keek de wereld toe. Poetin valt Oekraïne in 2022 binnen en de wereld kijkt weer toe. Hij gedraagt zich op precies dezelfde manier als Hitler en hij wekt bij mij inmiddels hetzelfde gevoel als Hitler op. Dat moeten we blijven benoemen, op elk mogelijke manier die dat toelaat.”

‘We moeten mensen wakker blijven schudden’

Daar zijn ze het in het kantoor van Jabloko roerend mee eens. Door zo veel mogelijk informatie te verspreiden over de Russische invasie, proberen de partijleden een tegenwicht te bieden aan de eenzijdige ­berichten in de staatsmedia. “Veel mensen volgen alleen de staatskanalen, daar hoor je niets over de bombardementen op burgerdoelen in Oekraïne”, zegt lokale partijleider Krivenko. “Het gaat alleen maar over een gerichte militaire operatie. Het is je reinste propaganda.”

Het is slechts een kleine daad van verzet, dat weet Krivenko maar al te goed. “Maar in het Rusland van Poetin telt elke stem dubbel.” Bovendien ziet Konstantinova het anti-Poetin-sentiment in haar omgeving groeien. “Mensen die extreem pro-Poetin waren, beginnen zich achter de oren te krabben over onze dierbare dictator”, zegt ze schalks. “Of door deze oorlog of door de sancties die hen nu persoonlijk raken. Daarom moeten we het blijven benoemen, om mensen wakker te schudden. Dat is onder de huidige omstandigheden ons enige wapen.”

Russische beroemdheden protesteren

Het gebaar van de Russische tennisser Andrej Roeblev dit weekend was veelzeggend. Hij tekende op de lens van een televisiecamera in het Engels: ‘Geen oorlog alsjeblieft’. Het is een klein teken van verzet tegen de Oekraïense inval door Rusland. Zijn collega Daniil Medvedev, uitgerekend sinds dit weekeinde voor het eerst nummer één van de wereld, uitte zich ook, zij het iets terughoudender, door te stellen dat hij als tennisser vrede over de hele wereld wil promoten.

Inmiddels is er een hele serie Russische beroemdheden die zich openlijk tegen de oorlog uitspreken, onder meer op Instagram met de hashtag #нетвойне (#geenoorlog). Sergej Lazarev, in 2016 en 2019 derde op het Eurovisie Songfestival, schreef donderdag dat hij ‘huilt als een kleine jongen’ en dat ‘niemand de oorlog steunt’. Manisja, vorig jaar de Russische songfestivalinzending, zegt te huilen over het geweld: “Ik huil omdat het niet mijn keuze is. De huidige agressie is tegen mijn wil, tegen de wil van mijn familie, ik geloof dat het tegen de wil van onze volkeren is.” De zangeres zegt dat ze ook familie en vrienden heeft in Oekraïne. “Mijn schoondochter komt uit Oekraïne. Mijn toekomstige man is half Oekraïens. Mijn goede vrienden zijn Oekraïners. Rusland en Oekraïne zijn niet zomaar twee landen. Wij zijn familieleden. Elke oorlog tussen ons is broedermoord.”

Tal van andere popsterren hebben hun voorbeeld gevolgd. De band Little Big houdt het bij een korte verklaring – “NO WAR” – en zangeres Joelia Samojlova vraagt zich af ‘wat het nut van dit alles is’. Joeri Sjevtsjoek van de rockband DDT stelde dat de Russen met de oorlog het verleden in worden getrokken, de 19e, 18, 17e eeuw in. “Onze toekomst wordt ons afgenomen”, aldus Sjevtsjoek, die in het verleden ook ageerde tegen het Russische geweld in Tsjetsjenië. Rapper Oxxxymiron schrapte zes concerten in Moskou en Sint-Petersburg omdat hij mensen ‘niet wil vermaken terwijl er Russische raketten op Oekraïne vallen’.

‘Nee tegen oorlog’

Ook buiten de muziek- en sportwereld klinken protesten, noteerde de Britse krant The Guardian. Een van de bekendere talkshow-hosts in Rusland, Ivan Urgant, plaatste donderdag een zwart vierkant op Instagram met de tekst ‘Angst en pijn. Nee tegen oorlog’. Zijn show was daarna niet meer te zien. Theaterdirecteur Elena Kovalskaja van het Meyerhold Centrum in Moskou nam ontslag omdat ze niet meer betaald wil worden door een staat die oorlog voert.

Ook opmerkelijk: de dochter van de Russische oligarch Roman Abramovitsj, de eigenaar van Chelsea van wie algemeen wordt gedacht dat hij goede banden onderhoudt met Poetin, uitte eveneens haar woede. “De grootste en meest succesvolle leugen in de propaganda van het Kremlin is dat de meeste Russen het met Poetin eens zijn”, aldus Sofia Abramovitsj. En ook Lisa Peskova, de dochter van de geharnaste Kremlin woordvoerder Dmitri Peskov, sprak zich tegen de oorlog uit. In hoeverre dat een uiting is van echte verdeeldheid binnen de Russische elite, is volgens The Guardian onduidelijk. (Martijn Roessingh)

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden