Surveillance

Protest voorspellen en voorkomen? In Rusland is dat geen sciencefiction meer

Demonstratie tegen de uitslag van de Russische parlementsverkiezingen in september 2021.  Beeld EPA
Demonstratie tegen de uitslag van de Russische parlementsverkiezingen in september 2021.Beeld EPA

Met hulp van zelflerende software willen de Russische autoriteiten binnenkort preventief optreden bij rellen en demonstraties. Critici waarschuwen voor de zoveelste repressieve maatregel.

Jarron Kamphorst

Het voorkomen en oplossen van misdaden die nog moeten plaatsvinden, was tot nog toe een privilege voorbehouden aan Tom Cruise. In de film Minority Report uit 2002 kruipt de Amerikaanse acteur in de huid van hoofdcommissaris John Anderton van politie-eenheid ‘pre-crime’, een divisie die als doel heeft moordenaars in spe te arresteren vóórdat ze hun misdaad begaan. Daarbij baseren de agenten zich op informatie van helderziende technologie die via visioenen op misdaden kan anticiperen.

Een futuristisch verhaal dat een wereld schetst waarin de vrije wil en de onschuldpremisse bij het grofvuil staan. Pure sciencefiction. Althans, destijds. Want sinds deze week klinkt onder Russische analisten steeds vaker de vergelijking met de Hollywood-kaskraker. Aanleiding daarvoor is berichtgeving van de Russische krant Kommersant die dinsdag meldde dat staatstechnologiebedrijf Rostec software ontwikkelt die op basis van kunstmatige intelligentie rellen en demonstraties kan voorspellen en voorkomen.

Safe City-project

Naar verluidt wil het bedrijf de software begin volgend jaar uitrollen als onderdeel van het Safe City-project van het Russische ministerie voor noodsituaties. Dat overheidsprogramma heeft volgens de website van de gemeente van Moskou als doel ‘bijstand te verlenen bij het versterken van de hulpmiddelen van wetshandhavingsinstanties’ en dan met name door ‘het introduceren van nieuwe IT-veiligheidssystemen’.

Het kunstmatige intelligentie-systeem van Rostec sluit daar naadloos op aan, aangezien het gebruikmaakt van zelflerende software die op basis van ‘diverse factoren een alomvattende analyse uitvoert van de kans op rellen en ongeautoriseerde publieke activiteiten’, zo citeert Kommersant uit een conceptstuk over het nieuwbakken systeem van het ministerie.

Slimme camera’s met gezichtsherkenningssoftware

In gewone mensentaal komt het erop neer dat de software informatie haalt uit onder meer nieuwsberichten, reisgegevens uit het openbaar vervoer, berichten op sociale media en beelden van ‘slimme’ camera’s die zijn uitgerust met gezichtsherkenningssoftware.

Met de cluster aan informatie die dat oplevert, seint het systeem vervolgens de politie of andere toezichthoudende instanties in, zodat die vóórdat er onrust ontstaat preventief kunnen optreden. Naar verluidt zou de software bovendien in staat zijn om onderscheid te maken tussen politieke of religieuze bijeenkomsten en ongeautoriseerde anti-regeringsprotesten.

Of nog concreter: als een metro vol zit met personen die spandoeken bij zich dragen en er op Twitter en Facebook berichten rondgaan over een aanstaande demonstratie, dan fluistert het systeem die informatie in bij de autoriteiten die zodoende preventief kunnen optreden. Mocht er daarnaast al ergens sprake zijn van ongeregeldheden, dan kan de kunstmatige intelligentie het gedrag van de menigte analyseren om veiligheidsdiensten te adviseren over de te nemen acties.

Zoveelste stap in strijd tegen burgerlijke ongehoorzaamheid

Handig voor het voorkomen van rellen, maar volgens critici bovenal zorgwekkend. Zij menen dat de nieuwe technologie de zoveelste stap is in de strijd tegen burgerlijke ongehoorzaamheid. Een strijd waarin de staat in toenemende mate vertrouwt op geavanceerde technologie om onwelgevallige protesten de kop in te drukken. Neem de demonstraties van begin dit jaar naar aanleiding van de arrestatie van oppositieleider Aleksej Navalny. Destijds gebruikten de autoriteiten beelden van camera’s met gezichtsherkenningssoftware om demonstranten op te sporen.

Critici vrezen al langer dat Rusland China achternagaat wat betreft het optuigen van dit soort veiligheidssystemen op basis van algoritmes en kunstmatige intelligentie om de eigen burgers te monitoren. Dat er in Moskou een bovengemiddelde interesse bestaat voor de technologie, heeft president Poetin ook nooit onder stoelen of banken gestoken. Zo stelde hij in 2017 al dat ‘degene die de leider wordt op dit gebied, de leider van de wereld zal zijn’. Met het plan van Rostec meldt het Kremlin zich dan ook nadrukkelijk in de voorhoede van die wedloop.

Lees ook:

In haar laatste woord richt het ‘meisje met de grondwet’ zich op de terreur van de staat

De Russische tieneractivist Olga Misik las haar ‘laatste woord’ voor in de rechtbank. Het ‘meisje met de grondwet’ hangt twee jaar ‘beperkte vrijheid’ boven het hoofd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden