De Russische president Poetin spreekt zijn paasboodschap uit vanuit zijn woning.

Poetin

President voor het leven: hoe Poetin het onvermijdelijke product werd van de Russische geschiedenis

De Russische president Poetin spreekt zijn paasboodschap uit vanuit zijn woning.Beeld AFP

Door de coronacrisis gaat het referendum over de Russische grondwetswijzigingen vandaag niet door. Maar in de praktijk maakt dat niet uit: ook zonder volksraadpleging blijft Poetin naar alle waarschijnlijkheid tot 2036 aan als president. Is hij nu een volleerd dictator?

Het was een onwennig beeld hoe hij daar zat, Vladimir Vladimirovitsj Poetin. Ergens in een tv-studio in Moskou, omringd door tientallen camera’s en met die typische laconieke, bijna ongeïnteresseerde, houding: achterover leunend in zijn stoel, steunend op de linkerarm en een blik die het midden houdt tussen apathie en onvervalste dreiging. Tegenover hem Andrej Vandenko, een journalist van het Russische staatspersbureau Tass. In het kader van het twintigjarig jubileum van zijn presidentschap was de 67-jarige leider bereid gevonden om een marathoninterview te geven in een hip YouTube-format, speciaal voor de jonge kijker.

De entourage was perfect. Flitsend introfilmpje, ingewikkelde openingsjingle met veel bastonen en een kille, geheel zwarte tv-studio met enkel twee bruinlederen stoelen. Op de achtergrond een matte tl-balk als enige verlichting in de ruimte. En dan die zalvende, immer rustige stem van Poetin waarmee hij als een skiër op een Super-G behendig om alle quasikritische vragen van de interviewer heen slalomt. Tel daarbij op het eindeloze inzoomen op het gelaat van de president en de geveinsde intimiteit is compleet. Dichter bij Poetin kan je als gewone sterveling eigenlijk niet komen.

Een vraag per jaar

De insteek van het interview was simpel. Twintig vragen over twintig uiteenlopende onderwerpen. Eén voor ieder jaar dat Poetin al aan de macht is. In een keurig geregisseerd geheel kwamen zo alle thema’s aan bod: van de oorlog in Oekraïne tot de staat van de economie. Maar de opvallendste aflevering was zonder twijfel hoofdstuk zeventien over ‘het imago als tsaar en de plannen na 2024.’ Met de glimlach van een ondeugend jongetje steekt de interviewer van wal: ‘Blijft u voor altijd bij ons?’ De onzekerheid van een hele natie samengebald in zes woorden. Televisie om de vingers bij af te likken.

De camera zoomt in op de president, een mondhoek krult voorzichtig op: ‘Als u dat wilt. Als de mensen dat willen’. De mannen lachen samenzweerderig. Het was dé vraag waar elke politiek analist in Rusland zich de afgelopen jaren mee bezig hield: wat gebeurt er na 2024 als Poetins laatste termijn erop zit en hij wettelijk gezien plaats moet maken voor een opvolger? Aangezien de opnamedatum van het interview onbekend is, valt niet met zekerheid te zeggen of Poetin destijds zelf al wist wat zijn plannen na 2024 zouden behelzen. Wat wel met zekerheid valt te zeggen is dat hij het inmiddels wel weet.

(kijk hieronder de 17de vraag aan Poetin, over het ‘imago van de tsaar en de plannen na 2024

Politiek theaterstukje

Een korte opfrisser van het geheugen. Het is 15 januari 2020 en Poetin kondigt als vanuit het niets tijdens zijn jaarlijkse ‘troonrede’ een paar verregaande grondwetswijzigingen aan. De speculatie onder Kremlinwatchers over Poetins toekomst neemt een vlucht. Verruilt hij het presidentschap weer tijdelijk voor het premierschap net zoals in 2008? Gaat hij achter de schermen in een nieuwe functie macht blijven uitoefenen? Treedt hij af?

Veel vragen, geen antwoorden. Tot 10 maart. Tijdens de tweede lezing van de grondwetswijzingen in de Doema, het Russische lagerhuis, kruipt Valentina Teresjkova achter het spreekgestoelte. In een duidelijk ingestudeerd stukje politiek theater stelt de voormalig kosmonaute voor om nog één amendement toe te voegen aan de voorgestelde grondwetswijzigingen: een ‘reset’ van het aantal presidentiële termijnen. Zodat Poetin ook na 2024 aan kan blijven als president. Volgens Teresjkova is dat nodig omdat ‘Poetin er in de toekomst moet zijn, in het geval er iets misgaat.’ Hij zou volgens de politica de stabiliteit van het land in deze roerige tijden als enige kunnen garanderen.

Kort daarna arriveert Poetin zelf in de parlementszaal. In een al even flagrant stukje politiek theater stelt hij ten overstaan van de parlementariërs dat hij openstaat voor het voorstel. Mits het Constitutioneel Hof het goedkeurt en het volk zich er middels een referendum over uitspreekt; beide formaliteiten bedoeld om de machtsgreep van enige democratische legitimiteit te voorzien. Inmiddels hebben de rechters hun handtekening gezet en is het wachten op een nieuwe datum voor de – juridisch niet bindende – volksraadpleging die in verband met de corona-epidemie tot nader order is uitgesteld.

Poetin op 10 maart 2020 in de Doema, het Russische lagerhuis, waar hij instemde met het plan dat het voor hem mogelijk maakt om tot 2036 aan te blijven als president. Beeld EPA

Tot 2036 op het pluche

Met de nieuwe wetgeving staat Poetin niets meer in de weg om vanaf 2024 nog tweemaal op te gaan voor een termijn van elk zes jaar, waardoor hij in principe tot 2036 op het pluche kan blijven zitten. In dat jaar wordt hij 83 en zal hij het langst zittende Russische staatshoofd zijn sinds tsaar Peter de Grote. Die regeerde van 1682 tot 1725. Ineens was daar dus het antwoord op de prangende vraag die Andrej Vandenko de president in zijn jubileuminterview stelde. Of zoals oppositieleider Aleksej Navalni het formuleerde op Twitter: ‘Het is duidelijk. Poetin zal president voor het leven zijn’.

Ook volgens Samuel Greene, directeur van het Rusland Instituut aan King’s College in Londen, is er na de huidige wending weinig ruimte over voor twijfel. “In eerste instantie leek het alsof Poetin al zijn opties open wilde houden. Door eerst met de grondwetswijzigingen op de proppen te komen, liet hij verschillende proefballonnen over zijn toekomst opgaan om te zien of die aan zouden slaan. Maar kennelijk volstond geen van die ideeën en is hij van gedachte veranderd. Bijvoorbeeld doordat de politieke elite er niet gerust op was als hij zou vertrekken als president. Nu is er hoe dan ook geen reden om te denken dat hij niet als president verdergaat na 2024.”

Autocratische traditie

Dat het zo ver heeft kunnen komen is volgens Hans van Koningsbrugge, directeur van het Nederland-Rusland Centrum aan de Rijksuniversiteit Groningen, niet eens zo vreemd. “Je kunt dit niet uit de geschiedenis rukken. Rusland heeft geen democratische, maar een autocratische traditie. Het land heeft de gevolgen van de Franse Revolutie, de Renaissance en het Humanisme voor een groot gedeelte niet meegekregen. Democratische momenten zijn er schaars. Daar zit ’m ook de tragiek in. Alleen in de beginjaren van Jeltsin koos men zonder reserve voor het westerse economische en politieke model. Maar dat is faliekant mislukt door de chaos die vanaf 1993 uitbrak.”

Die ordeloosheid met voedseltekorten, meer dan tweeduizend procent inflatie, bestuurlijke chaos en oligarchen die als geldwolven door de nationale economie heen doolden, heeft bij de Russische bevolking het geloof in de democratie tot onder het vriespunt doen zakken. Van Koningsbrugge: “Zolang er mensen zijn die zich de jaren negentig nog kunnen herinneren, zal Poetin blijven zitten en zullen ze vrede hebben met een autoritair leider. Die mensen denken ‘het zal wel met die democratie’. Ze vinden dat Poetin ervoor heeft gezorgd dat alles nu beter is. Overigens interesseert deze hele kwestie de gemiddelde Rus geen fluit. Die is bezig met overleven en wil zo min mogelijk met de staat te maken hebben.”

Apolitieke jongeren

Zeker onder veel jongeren is die politieke apathie wijdverbreid. Veel van hen hebben nooit een andere president dan Poetin aan de macht gezien en interesseren zich weinig voor wat er binnen de muren van het Kremlin gebeurt. Ondanks dat juist de jongere generatie actief was in de protestbewegingen tegen Poetin, laten peilingen van het onafhankelijke Levada Centrum zien dat het gros van de adolescenten en twintigers ‘apolitiek’ is en ‘voornamelijk bezig met de eigen carrière.’

Voor de Russen die niet helemaal murw geslagen zijn, geldt dat ze liever een sterke despotische leider aan het roer zien dan een wanordelijk democratisch alternatief. Op dat gevoel speelde Poetin in de eerste jaren van zijn presidentschap slim in, vertelt Van Koningsbrugge, door een sociaal contract af te sluiten met de bevolking. Een contract waarin de eerste autocratische trekjes duidelijk naar voren kwamen. “De strekking was: jullie bemoeien je niet met de politiek en knijpen een oogje dicht wat betreft bepaalde vrijheden en dan zorg ik dat jullie het economisch beter krijgen.”

Achteraf bezien waren daar de eerste symptomen al te zien van de ontmanteling van de fragiele democratische rechtsstaat zoals die onder Jeltsin was opgetuigd. Individuele vrijheden maakten plaats voor een steeds repressievere staat. Dat ongeschreven sociale contract en het economische succes tijdens zijn eerste jaren als president verleenden Poetin een vrijbrief om Rusland langzaam maar zeker weer in een autocratie om te vormen.

Toch was Poetin zeker niet van meet af aan een volhard potentaat. In zijn beginjaren bestond er nog vrije pers, was de rechterlijke macht nog betrekkelijk onafhankelijk en was er nog sprake van politieke oppositie. Met een beetje goede wil vielen tussen de wimperharen door de contouren van een jonge democratie te ontwaren. Maar met de jaren werd die democratische gedaante steeds vager. Onafhankelijke tv- en radiozenders werden gesloten en overgenomen door vriendjes van het Kremlin, de rechterlijke macht ging steeds meer naar de pijpen van de machtshebbers dansen en de politieke oppositie werd de facto afgeschaft. Voor Greene komt de recentste machtsgreep van Poetin dan ook niet als een verrassing. Volgens hem is het een logische volgende stap in een proces dat al jarenlang loopt. “Poetin heeft in feite al jaren alle macht. In hoeverre is er dan sprake van een machtsgreep? Het systeem is gebaseerd op zijn persoonlijke legitimiteit. Hij is de macht. We weten van autocratische regimes dat het voor een leider moeilijk is om een dergelijke positie te verlaten. Dus ook voor Poetin.”

Zelf een instituut

Van Koningsbrugge sluit zich daarbij aan. “Er is door de jaren heen een politiek systeem gecreëerd in Rusland dat aan één man ophangt. Poetin is eigenlijk nog het enige échte politieke instituut dat het land kent. Hij verenigt alle facties binnen de elite die normaal gezien niet samen door één deur kunnen. Die mensen zijn gebaat bij de huidige status quo. Poetin is voor hen de meest comfortabele optie in het Kremlin.” Daarnaast, stelt Greene, speelt Poetin een dubbele rol. “Hij managet niet alleen de relaties binnen de politieke elite. Hij is ook het enige representatieve gezicht voor het volk. De man die de bevolking tevreden moet houden, ook in tijden van economische tegenspoed.” Zoals ook nu tijdens de coronacrisis waarin hij zich als een pater patriae opwerpt en met allerhande douceurtjes het volk probeert tevreden te houden.

‘Ik heers niet, ik werk iedere dag’

Een man, een instituut, twee functies. Het is een bekende formule die elders in de Russische geschiedenis regelmatig opduikt. Ook de tsaren waren als absolute monarchen immers het enige werkelijke politieke instituut in het Russische keizerrijk. Die historische vergelijking gaat uiteraard gedeeltelijk mank. Alleen al doordat de tsaren ook het hoofd van de kerk waren en Poetin niet. Al schuilt het verschil tussen Poetin en de tsaren volgens de president zelf in iets heel anders. Desgevraagd wijst hij in de tv-studio de vergelijking met de monarchen van de hand. ‘Een tsaar is iemand die ergens zit en van bovenaf toekijkt en bevelen uitdeelt. Ik heers niet, ik werk elke dag.’

Vanzelfsprekend zal Poetin zich nooit de vergelijking met een tsaar op de hals halen gezien de terreur van die alleenheersers. Hoe dan ook is er ook tussen de wimperharen door geen democratische gedaante meer te ontdekken in het huidige Rusland. En dat kan de meeste Russen volgens Van Koningsbrugge weinig schelen, simpelweg omdat ze er geen waarde aan hechten. “Daarom is de kans groot dat dit een soort Mugabe-verhaal wordt: tot de dood ons scheidt. Niet zo gek ook. Poetin en het poetinisme zijn het onvermijdelijke product van de Russische geschiedenis.” 

Lees ook:

Dankzij deze grondwetswijziging kan Poetin tot 2036 president blijven

Dankzij een grondwetswijziging kan president Poetin tot 2036 aanblijven. Hij vraagt daar wel steun voor in een volksraadpleging, maar die heeft juridisch geen waarde.

Poetin bestelt met een vingerknip een andere grondwet, en de Doema neemt die applaudisserend aan

Nog geen tien dagen nadat Poetin een revisie aankondigde van de grondwet, stemde het Russische parlement ermee in.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden