ReportageVergrijzing

Portugese ouderen hopen dat een nieuwe regering pensioenverhoging brengt

De 57-jarige pensionado Manuel Santos in zijn keuken. Rondkomen van 800 euro per maand blijkt niet eenvoudig. Beeld Eline van Nes
De 57-jarige pensionado Manuel Santos in zijn keuken. Rondkomen van 800 euro per maand blijkt niet eenvoudig.Beeld Eline van Nes

Veel gepensioneerde Portugezen moeten sappelen om rond te kunnen komen. Krijgen ze na de verkiezingen van zondag een hogere uitkering? ‘De economie zit vast. Dat kan de politiek niet zomaar oplossen.’

Jurriaan van Eerten

Met een sjekkie in zijn hand staat Manuel Santos in een stoffig vilten jasje in de deuropening van zijn woning. “Jullie willen zien hoe ouderen hier leven? Kom verder”, zegt Santos met een handgebaar. Binnen klinkt orgelmuziek van Bach uit een oud model Sanyo radio, in de woonkamer liggen overal stapels boeken.

Santos zet thee van limoengras uit eigen tuin en vertelt dat hij een kleine dertig jaar leraar was op een basisschool. Na een inzinking kon hij dit jaar vervroegd uittreden op zijn 57ste. Nu woont hij achteraf, in een dorpje dat bestaat uit verspreid liggende huisjes tussen amandelplantages. Dat zijn pensioen niet veel zou voorstellen wist Santos al. Maar nu hij daadwerkelijk moet rondkomen van 800 euro per maand is het toch slikken.

Huurprijzen stijgen razendsnel

Santos is een van vele ouderen in het vergrijzende Portugal die financieel steeds meer moeite hebben te overleven. Een op de zes pensionados leeft onder de armoedegrens – 540 euro in Portugal – anderen hebben het zoals Santos zeer krap. Hij stelt nog geluk te hebben met zijn huurwoning van 300 euro, hier in dit afgelegen stukje Algarve waar hij opgroeide. Na zijn scheiding verkochten zijn ex en hij hun appartement, maar Santos kwam er al snel achter dat iets huren niet eenvoudig was. Doordat buitenlanders en investeerders huizen opkopen in de Algarve en in hoofdstad Lissabon zijn niet alleen de huurprijzen razendsnel gestegen de afgelopen jaren, maar ook de kosten van veel andere dingen.

Ouderenorganisatie Apre! waarschuwt dan ook voor structurele problemen in het snel vergrijzende Portugal. De pensioenen zullen niet meer toereikend zijn om ervoor te zorgen dat de laatste levensjaren genoeg kwaliteit en waardigheid hebben, stelt de organisatie. “Hun waarde houdt geen gelijke tred met de stijging van de kosten van levensonderhoud.”

Krakende wagen trekt Portugal uit het slop

Tussen 2011 en 2015 werden onder druk van de trojka van EU, Europese Centrale Bank en het IMF jarenlang pensioenen en uitkeringen bevroren. Portugezen stemden tegen dit bezuinigingsbeleid bij de parlementsverkiezingen van 2015, waarna António Costa van de Socialistische Partij (PS) een minderheidsregering kon vormen, gedoogd door kleine radicaal linkse partijen en communisten. Ondanks gemor van de trojka verhoogden zij gestaag het minimumloon, pensioenen en uitkeringen. De geringonça – de krakende wagen – werd de regering kleinerend genoemd, maar zo krakend was hij niet: Portugal werd uit het slop getrokken.

Na de verkiezingen in 2019 kon Costa (met 108 van de 230 zetels) door met zijn minderheidsregering. Maar vorig jaar ging het de gedoogpartijen toch allemaal te traag: de door de regering voorgestelde verhoging van het minimumloon tot 705 euro per maand en de 10 euro extra voor lagere pensioenen vonden zij te minimaal. In het noorden van Europa zien ze landen als Nederland, met een minimumloon van 1635 euro, terwijl benzine en andere grondstoffen praktisch hetzelfde kosten.

Belofte het minimumloon alsnog te fiksen

President Marcelo Rebelo de Sousa verhoogde de druk: als de begroting niet rondkwam, moesten er vervroegde verkiezingen komen. Wellicht hoopte Rebelo de Sousa de partijen tot een middenweg te dwingen, stabiliteit is belangrijk nu de coronapandemie de belangrijke toerisme-industrie van Portugal zwaar treft. Maar het omgekeerde gebeurde: de regering viel.

In zijn campagne voor de vervroegde verkiezingen dit weekend beloofde Costa alsnog het minimumloon fiks te verhogen, tot meer dan 900 euro, en daarbij ook de pensioenen stevig op te krikken. De belangrijkste oppositiepartij – de gematigd conservatieve partij PSD – wil de economie juist stimuleren met belastingverlaging voor bedrijven en middenklasse-inkomens.

Lachende derde in deze politieke vete lijkt het in 2019 opgerichte populistisch-rechtse Chega. Door de vervroegde verkiezingen kunnen zij hun politieke winst verzilveren: in peilingen komt de partij uit op pakweg acht zetels. Daarmee zullen de populisten de politieke dominantie van PS en PSD van de afgelopen decennia nog niet doorbreken, maar het maakt hen vanuit de enkele zetel die ze nu bezetten mogelijk de derde partij van het land. Ook al positioneert Chega zich nadrukkelijk als tegenpool van het socialisme van Costa, de partij belooft ook een pensioenverhoging, zodat het laagste pensioen minstens gelijk is aan minimumloon.

Regering met gedoogpartijen

Zoals het er nu uitziet, zullen de socialisten van Costa opnieuw de meeste stemmen krijgen, maar geen absolute meerderheid. Daardoor zal waarschijnlijk opnieuw een regering gevormd moeten worden met gedoogpartijen; een nieuwe krakende wagen. Daarnaast moet het geld voor alle beloften ergens vandaan komen.

“We zijn niet rijk hier in Portugal. We hebben toerisme, wat visserij”, vat Santos het samen. Hij roert in de maispolenta terwijl buiten honden wild blaffen naar voorbijrijdende auto’s. Santos zal op Bloco de Esquerda (Links Blok) stemmen – een van de partijen die de begroting afkeurden – in de hoop de pensioenverhoging er alsnog door te krijgen.

“Maar uiteindelijk zit de economie vast. Dat kan de politiek niet zomaar oplossen”, zegt hij. Met de houten pollepel proeft hij of de polenta klaar is, waarna hij zegt: “Je leert dat als je het goed wilt hebben, je moet zorgen dat je minder wilt. Waarom 60 euro betalen voor tientallen televisiekanalen? Ik kijk toch altijd dezelfde paar zenders.”

Lees ook:

Maria Neves heeft geen huis, terwijl veel vakantiewoningen in Lissabon gewoon leeg staan: ‘Aan toeristen valt meer te verdienen’

Veel vakantiewoningen in Lissabon staan vanwege de coronacrisis leeg. De gemeente probeert een deel beschikbaar te stellen voor lage en middeninkomens. Tot nu toe zonder veel succes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden