Populisme in corona (versie 2) Fadi Nadrous|TrouwBeeld Fadi Nadrous

CoronacrisisPopulisme

Populisten kijken verschillend aan tegen het coronavirus. Hoe kan dat?

Lang poogden populisten het politieke debat te sturen door te hameren op de nadelen van immigratie. Nu is er plots een vijand waar ze niet op hadden gerekend: corona. Dus zegt de ene populist dit en de andere dat. De vraag is of dat het einde van het populisme betekent. 

Thierry Baudet uit Nederland weet één ding zeker: we kunnen het coronavirus niet effectief bestrijden zolang de grenzen open blijven. Dus blijft hij hameren: dicht die grenzen, beperk de vluchten, laat niemand uit een risicogebied nog binnen.

Baudets Forum voor Democratie wordt door deskundigen in de politiek tot de familie van de rechts-populisten gerekend. Dat is een grote familie. Je zou kunnen zeggen dat Narendra Modi, premier van India, een neef is van Baudet. Ook hij hoort tot die rechts-populistische familie. Wat grenzen betreft zijn Modi en Baudet het trouwens van harte eens. Ook al is het sluiten van grenzen in India bijkans onmogelijk, Modi sloot tientallen districtsgrenzen doodgemoedereerd af.

Maar Modi’s ambtsgenoot Jair Bolsonaro uit Brazilië is ook een neef, en hij weet ook iets zeker: voor corona hoef je helemaal niet bang te zijn. Een simpel griepje, meer is het niet. Trouwens: er gaan alleen maar 60-plussers aan dood, dus waarom zou je de scholen sluiten? Bolsonaro wil al helemaal niets weten van het sluiten van grenzen. De economie moet juist blijven draaien.

Een onderonsje tussen Geert Wilders (PVV) en Thierry Baudet (FvD) tijdens het Tweede Kamerdebat over de ontwikkelingen rondom het coronavirus op 1 april.Beeld ANP

‘Brazilië kan niet stoppen’

Hoewel Brazilië meer dan 150 doden telt en duizenden coronapatiënten, lanceerde de overheid er een campagne op sociale media om de economische motor van het land aan te zwengelen. “Brazilië kan niet stoppen”, zegt de voice-over bij een diashow van hardwerkende Brazilianen. “Voor de bijna 40 miljoen zelfstandige arbeiders. Voor de straatverkopers, ingenieurs, architecten, makelaars, advocaten, winkeleigenaren, vuilnismannen en zorgverleners.” Sterker nog: “Voor de Brazilianen die besmet zijn met het coronavirus – Brazilië kan écht niet stoppen.”

En dan is er nog neef Donald Trump, ook een populist, die lang bleef geloven dat het coronavirus een leugen was. Die desalniettemin óók over het sluiten van grenzen sprak, maar dat ging lange tijd alleen over de grens met China.

De Braziliaanse president Bolsonaro vindt dat je voor corona helemaal niet bang hoeft te zijn. Het is niet meer dan een simpel griepje, zei hij.Beeld AFP

Gevaar van buiten

Alle vier rechts, allen populisten, maar toch drie verschillende manieren om tegen het coronavirus aan te kijken. Hoe kan dat?

“Dat kan heel goed”, zegt politicoloog Eelco Harteveld, universitair docent aan de Universiteit van Amsterdam. “Populisme, althans op rechts, bestaat uit twee elementen. Het eerste is wat je het nativistische deel zou kunnen noemen, vertaald uit het engelse ‘nativism’. Dat is een element dat we heel goed kennen, onder meer van Baudet.

“Nativistische populisten zijn de mensen die zeggen dat alle gevaar van buiten komt, dus van de Europese Unie of van immigranten. Een reactie als van Baudet, dat nu ook de grenzen dicht moeten, hoort daar helemaal in. Baudets partij komt voort uit verzet tegen de Europese Unie. Hij zegt iets wat hij eigenlijk toch al vond.

“Bolsonaro zit meer op het populistische element van rechts-populisme. Daar bedoel ik mee: bij hem is het wantrouwen jegens de instituties, de elites die alles beter weten, heel sterk. Dat wantrouwen van technocratische instituties, zoals hier het RIVM of ook de Wereldgezondheidsorganisatie, bepaalt dan het handelen.”

President Trump beantwoordt vragen van journalisten (het zijn er veel minder dan normaal vanwege de ruimte die er tussen hen moet zijn) over het coronavirus in de perszaal van het Witte Huis.Beeld EPA

Steeds wisselende meningen

De Amerikaanse president Trump gebruikt een mengsel van de twee elementen. Enerzijds straalt hij een voortdurend wantrouwen uit ten opzichte van de gezondheidsdiensten in zijn eigen land en wereldwijd, anderzijds sloot hij eind januari zijn land af voor verkeer uit China. Maar Trump heeft ook de subsidie voor de nationale veiligheidsraad die het land voor pandemieën moest beschermen teruggeschroefd.

Volgens de Amerikaanse president kan het virus ‘heel goed voor Amerikanen aflopen’. En kan het juist voor werkgelegenheid zorgen.

Harteveld: “Bij Donald Trump wisselt het. Het ene moment is hij meer nativistisch, het andere meer populistisch. Dat is ook de verklaring voor zijn steeds wisselende meningen. Hij is enerzijds kritisch op de instituten, ook op zijn eigen nationale gezondheidsinstituut. Maar hij is daar als premier ook de baas van. Die spagaat maakt dat hij steeds wisselt van mening.

“Dat is trouwens iets wat voor populisten in het algemeen lastig is. Zo gauw ze aan de macht zijn, moeten ze wel blijven laten zien dat ze niet onder één hoedje spelen met de elite. Maar de aard van hun ambt maakt van hen ook de elite.”

Vooral het optreden van Trump heeft tot veel speculaties geleid. Als zo’n machtige rechts-populist zó klunzig met een wereldcrisis omgaat, zou het best kunnen zijn dat kiezers uiteindelijk besluiten dat populisten niet het antwoord zijn op de grote problemen.

Angst voor het vreemde

Het is inderdaad lastig, ziet Harteveld, voor populisten om een politiek slaatje te slaan uit de coronacrisis. “Ze gedijen bij een debat dat wordt gedomineerd door angst voor het vreemde.” Zo is een immigratiecrisis, zoals in 2015, koren op de molen van populisten. Maar corona is moeilijk aan immigranten te wijten.

“Je ziet dat Orban in Hongarije nog altijd het een met het ander probeert te verbinden. Misschien lukt dat hem, is het achteraf inderdaad zo dat de heersende opinie is dat globalisering de oorzaak is en dat dichte grenzen de oplossing zijn.”

Maar gebaseerd op hoe de crisis nu verloopt, verwacht Harteveld eerder dat het dominante politieke debat van de nabije toekomst wereldwijd meer op het terrein van de gezondheidszorg – een links thema – of de economie zal liggen. Dat is slecht nieuws voor populisten. “Vooral de economie is voor populisten een terrein waarvan ze liever wegblijven. Hun kiezers denken daar heel verschillend over – je raakt al snel de helft van je kiezers kwijt, als je daar stelling in neemt.”

Cartoon van Tom Janssen in Trouw, gepubliceerd op 2 april.Beeld Tom Janssen

Een tweede aanwijzing dat het coronavirus wel eens de populisten de wind uit de zeilen kan nemen, is gek genoeg dat ze pijlsnel gelijk hebben gekregen. “Dat overal grenzen zijn gesloten, ook de buitengrenzen van Europa, maakt dat er voor populisten weinig te vragen meer overblijft. Als gevestigde partijen je punt overnemen, wat moet je dan nog?”

In eerste instantie was te zien dat populistische partijen daar nog op konden blijven hameren. Partijleider Marine le Pen van het Franse Rassemblement National zag in de snelle verspreiding van het coronavirus over Europa het kwaad van de ‘religie van het grenzeloze Europa’. Fractievoorzitter Alice Weidel van de Duitse Alternative für Deutschland gaf ‘het dogma van de open grenzen’ de schuld. Maar nadat zowel Frankrijk als Duitsland de grenzen sloot, bleef er weinig te klagen meer over. Zelfs de Poolse en Bulgaarse landarbeiders vertrokken eigener beweging het land uit.

“Laten we scholieren vanaf veertien jaar inzetten bij de landbouw, nu seizoensarbeiders zijn vertrokken”, is een van de laatste voorstellen van Weidel. Marine le Pens voornaamste punt is dat het vrijlaten van gevangenen uit vrees voor massale coronabesmetting wel eens slecht zou kunnen aflopen. Geen van beide punten zal een uniek geluid in het politieke spectrum vertolken.

AfD-leider Alice Weidel.Beeld EPA

Hart onder de riem

Of ligt het allemaal juist heel anders? Thomas Jaeger, politicoloog aan de universiteit van Keulen, verschilt duidelijk van mening met Harteveld. Hij denkt dat het herinvoeren van de Europese binnengrenzen de populisten juist een hart onder de riem steekt. “Hoe langer de crisis duurt, hoe meer het nationalisme overal terugkeert.”

Juist rechtse populisten zullen zich daardoor gesterkt voelen, verwacht de Duitse politicoloog. “Tijdens de migratiecrisis van 2015 zeiden alle leiders in de EU dat nationale grenzen niet gesloten konden worden. Maar nu zijn er opeens overal weer grenscontroles. Dat zal niet snel weer worden vergeten.”

Jaeger krijgt in elk geval voorlopig gelijk van Nigel Farage, de Britse leider van de populistische Brexit Party. Volgens hem is nu al duidelijk dat de Europese droom voorbij is. “Iedereen in Europa zorg allereerst voor zichzelf”, constateerde Farage in zijn column in de Daily Telegraph. “Plotseling is het idee van een Europa dat voor al zijn leden zorgt, aan diggelen gegaan.”

Enigszins triomfantelijk constateerde hij: “Nu zijn we allemaal nationalisten”.

Eén ding is zeker

Betekent de coronacrisis het eind van het populisme? De oorspronkelijk Nederlandse, in Amerika wonende politicoloog Cas Mudde reageerde via The Guardian op relativerende toon op de internationale opwinding hierover. Hij hoort de grote uitspraken met een dunne glimlach aan – dat de coronacrisis ‘het einde van de globalisering’ zou betekenen of juist dat die ‘de dood van het populisme’ zou betekenen.

“Ik ben geen helderziende, zoals blijkbaar anderen wel, maar ik heb wel historische ervaring en vergelijkende analyse”, stelt Mudde. “Ik heb inmiddels wel honderd columns gelezen waarin stond dat de onverantwoordelijke manier van optreden van Boris Johnson, Donald Trump en Jair Bolsonaro zouden aantonen dat populisme de uiterste houdbaarheidsdatum heeft overschreden.

“Maar al is het veel te vroeg om voorspellingen te doen over de vraag in hoeverre het coronavirus de wereld zal veranderen, één ding is zeker: het zal populisme er niet onder krijgen. Ik zou zeggen: sommige populisten zullen erbij winnen, sommige verliezen en er zullen er ook zijn op wie het geen effect heeft.”

Lees ook: 

Filosoof Francis Fukuyama: de gevolgen van het populisme moeten een les zijn

Niet de inrichting van de economie, maar het debat over identiteit vormt de nieuwe scheidslijn tussen links en rechts. Hoogste tijd voor een links antwoord, betoogt Francis Fukuyama.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden