Herstelfonds

Poolse rechters voelen zich verraden: ‘Een compromis in zo’n belangrijke zaak als de rechtsstaat is fout’

Rechter Tuleya wordt geïnterviewd voor de rechtbank van Warschau nadat hem de deur is gewezen.
 Beeld EKKE OVERBEEK
Rechter Tuleya wordt geïnterviewd voor de rechtbank van Warschau nadat hem de deur is gewezen.Beeld EKKE OVERBEEK

Volgens EC-voorzitter Ursula von der Leyen is het compromis rond en kan Polen de miljarden uit het zogeheten covid-fonds alsnog tegemoet zien. Maar aan geen van de voorwaarden voor het herstelfonds is voldaan, zeggen rechters.

Ekke Overbeek

De Europese Commissie maakt toch miljarden euro’s vrij voor Polen, terwijl dat land nog niet voldoet aan de voorwaarden die de Commissie zelf stelt: de garantie dat Poolse rechtbanken kunnen functioneren zonder inmenging van politici.

“Dit is verraad van alle rechters, officieren van justitie en andere juristen die de moed hebben zich onafhankelijk op te stellen.” Zo vatte jurist en rechtsfilosoof Wojciech Sadurski eerder deze week in een kranteninterview het gevoel van verslagenheid samen. Al ruim zes jaar lang voeren ze strijd tegen de ‘hervormingen’ waarmee de conservatief-nationalistische regering haar greep op de rechterlijke macht vergroot.

De laatste grote demonstratie tegen de afbraak van de Poolse rechtsstaat is al meer dan een jaar geleden. Kleine groepjes houden het verzet levend. Zoals twee maanden geleden voor de rechtbank van Warschau.

Het verkeer raasde ondertussen ongeïnteresseerd langs

Toen stonden een handjevol rechters en een tiental betogers met spandoeken te kleumen bij het sombere, kolossale gebouw uit de communistische tijd. Ze eisten dat de geschorste rechter Igor Tuleya weer aan het werk mag. Het verkeer raasde ondertussen ongeïnteresseerd langs. Polen zijn bezig met andere zaken: de gierende inflatie, de oorlog in buurland Oekraïne, stijgende hypotheekrente.

Die dag had een mijlpaal moeten zijn in het herstel van de Poolse rechtsstaat. De rechtbank van het Warschause district Praga bepaalde dat Tuleya weer aan het werk mag. De zogeheten tuchtkamer die hem schorste is illegaal, zo oordeelde de rechtbank in navolging van het Europese Hof van Justitie.

Rechter Tuleya had zich de woede van regeringspolitici op de hals gehaald door opheldering te eisen over een stemming in het parlement waarbij de regels werden geschonden. Net als andere rechters die de regering onwelgevallig zijn, werd hij geschorst door de zogeheten tuchtkamer. Vorig jaar oordeelde het EU-Hof voor Justitie dat deze tuchtkamer illegaal is, omdat ze niet onafhankelijk opereert van de politiek.

En dus klopte rechter Tuleya aan de deur van zijn werkplek. Zonder illusies, want dankzij een andere wet heeft de minister van justitie alle presidenten van rechtbanken in heel Polen kunnen vervangen door zijn eigen mensen.

Onder luid applaus ging Tuleya het gebouw binnen. Een paar minuten later stond hij weer buiten. De regeringsgetrouwe rechtbankpresident weigerde hem aan het werk te laten. Ziehier de chaos in het Poolse rechtsstelsel: de ene rechter weigert het vonnis van een andere rechter uit te voeren. De ene doet wat de regering wil. De andere volgt de aanwijzingen van het Europese Hof van Justitie.

‘Wij laten zien dat je consequent moet vechten voor dat wat belangrijk is’

“De afbraak van de rechterlijke macht gaat onverminderd voort”, concludeerde Tuleya toen hij weer buiten stond. Gevraagd naar het op handen zijnde compromis tussen de Commissie en de Poolse regering, zei hij: “Wij laten zien dat je consequent moet vechten voor dat wat belangrijk is. Dat doen we al zeven jaar. Een compromis sluiten in zo’n belangrijke zaak als de rechtsstaat is fout.”

Donderdag komt Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen persoonlijk naar Warschau om te vertellen dat het compromis rond is en dat Polen de miljarden uit het zogeheten covid-fonds alsnog tegemoet kan zien. “De Europese Commissie heeft ingestemd met een compromis”, juichte de woordvoerder van regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) vorige week al.

De regering kan uitzicht krijgen op 28,6 miljard euro uit het Europese Herstelfonds, plus 34,2 miljard goedkope leningen, zonder te voldoen aan de drie voorwaarden die de Europese Commissie stelde. “Aan geen enkele voorwaarde is voldaan”, concludeerde jurist-filosoof Sadurski.

Aan geen van de drie voorwaarden is voldaan

De zogenaamde ‘muilkorfwet’ is onverminderd van kracht. Dat betekent dat het disciplinaire systeem niet is veranderd, zoals de Commissie eiste. Poolse rechters die vonnissen van het Europese Hof van Justitie volgen, of twijfels uiten over de manier waarop politici nieuwe rechters benoemen, moeten nog steeds rekening houden met schorsing, boetes, processen en smeercampagnes in de staatsmedia.

Aan de tweede eis, het afschaffen van de illegale tuchtkamer, is vorige week formeel voldaan met een nieuwe wet. Maar volgens Sadurski is die wet een wassen neus, want politici blijven aan de touwtjes trekken. Niet de tuchtkamer, maar een ‘kamer voor professionele verantwoordelijkheid’ gaat voortaan rechters disciplineren. Eerst worden 33 rechters van het Hooggerechtshof uitgeloot. Uit die groep kiest de president vervolgens de elf leden van die nieuwe tuchtkamer. Sadurski: “Statistisch gezien kun je er zeker van zijn dat de president rechters kan uitkiezen die helemaal loyaal zijn aan de president.”

De derde eis van de Commissie is dat alle rechters die door de tuchtkamer op non-actief zijn gesteld, weer aan het werk kunnen. Maar woensdag zat Igor Tuleya nog altijd thuis, in zijn kleine woning vol boekenkasten.

Von der Leyen komt nog niet meteen met zakken vol geld naar Polen en de Commissie verzekert dat Polen aan de eisen moet voldoen om het geld ook daadwerkelijk te krijgen, maar Tuleya koestert geen illusies. “Dat een hooggeplaatste Europese ambtenaar naar Polen komt en documenten ondertekent zal door de regering worden geïnterpreteerd als groen licht van de kant van de Commissie en als bewijs van haar zwakte. Dit is verraad van al die mensen die al zeven jaar de rechtsstaat in Polen verdedigen.”

Lees ook:

Polen schaft tuchtkamer af om miljarden van de Europese Unie te krijgen

Om weer toegang te krijgen tot Europees geld, schaft Polen een omstreden onderdeel van het justitiële systeem af. Het is de vraag of dit genoeg is voor de Europese Commissie.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden