Rechtsstaat

Polen wil niet buigen voor de Europese Unie waar het zelf lid van is

Mateusz Morawiecki gisteren bij het Europees parlement in Straatsburg.  Beeld EPA
Mateusz Morawiecki gisteren bij het Europees parlement in Straatsburg.Beeld EPA

De Poolse premier wilde in Straatsburg uitleggen wat hem dwarszit aan Europa. Hij kreeg driedubbel zo hard te horen wat Europa dwarszit aan hém. ‘U liegt.’

Romana Abels

Hij zou het wel even uitleggen, de Poolse premier Mateusz Morawiecki. Hij ís namelijk helemaal niet tegen een verenigd Europa. Hij is er juist vóór. Maar dan wel een tikje anders dan het verenigd Europa van dit moment.

Het zou bijvoorbeeld goed zijn als Europa zijn land wat minder vaak op de vingers zou tikken over de rechtsstaat, dat het ook wat minder vaak zou dreigen zijn Europese subsidies in te houden vanwege het gebrek aan onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Morawiecki, kortom, wil liever een andere EU dan die waar zijn land al sinds 2004 lid van is.

Het betoog van Morawiecki in Straatsburg was even vreemd als de brief die hij een dag eerder naar de Europese Commissie had gestuurd. Daarin noemt hij het bijvoorbeeld ‘illegaal’ dat de Europese Commissie per 1 januari van dit jaar een extra voorwaarde verbindt aan de ontvangst van Europese subsidies: dat de rechtsstaat in het ontvangende land in orde is. Met die bepaling is Polen het niet eens, maar illegaal is iets anders.

‘Op een oneerlijke manier aangevallen’

In Straatsburg nam Morawiecki uitgebreid het woord. Over de recente uitspraak van het (door de staat benoemde) Pools grondwettelijk hof dat het Poolse recht boven het Europese gaat. “Ons land wordt op een oneerlijke manier aangevallen”, zei de Poolse premier.

Het maakte de verhoudingen er niet beter op. De sfeer was al om te snijden voordat hij het woord nam. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen had geweigerd Morawiecki’s vriendschappelijke boks te beantwoorden. Bij Morawiecki was te zien hoe hij zichzelf bijna letterlijk oppompte, zijn rechtervuist meermaals op en neer schuddend. Daarna ging het hard tegen hard. “We zullen maatregelen nemen”, zei Von der Leyen. “We laten ons niet chanteren”, zei Morawiecki.

Zelfs met de voorzitter kreeg hij het aan de stok, toen hij veel te lang bleef doorpraten. “Onderbreek mij toch niet steeds”, zei Morawiecki tegen hem, toen hij werd gewezen op een flinke overschrijding van zijn spreektijd. “U kunt uw respect voor het Europees Parlement ook tonen door u aan de voorgeschreven tijd te houden”, werd hem toegevoegd.

Morawiecki had weinig vrienden

Ook onder de ruim zevenhonderd leden van het Europees parlement had Morawiecki weinig vrienden. Alleen uit de uiterst rechtse hoek was er bijval, maar de grote fracties hadden geen goed woord over voor het Poolse betoog.

“Er was eens een Poolse man die een boek schreef over het primaat van de Europese wet boven de Poolse”, zei CDA-er Jeroen Lenaers. “Die man werd politicus, is vandaag bij ons op visite en vertelt nu tot mijn verbazing precies het omgekeerde van wat hij destijds schreef.”

VVD’er Malik Azmani noemde de woorden van Morawiecki ‘leugens’. “Al jaren bent u de geesten van het Poolse volk aan het verzieken met leugens over Europese regels”, zei hij. “U bent niet eerlijk tegen het Poolse volk en u weet dat.”

‘De tijd is op’

Maar de woede van het Europarlement richtte zich niet alleen tegen Polen, maar ook tegen Von der Leyen en haar collega’s van de Europese Commissie en tegen de collega-lidstaten in de Europese Raad. “De tijd is op”, zei Ska Keller van de Groenen. “Als een lidstaat de fundamenten van de Europese Unie zo aanvalt als Polen, móet de Commissie iets doen.”

De Europese Raad, zei Keller ook, moet de top van later deze week gebruiken om voort te maken met de procedure om Polen zijn stemrecht te ontnemen. De Europese Raad wil deze zogenoemde artikel 7-procedure pas in december bespreken, maar of dat lukt is de vraag. De Nederlandse premier Rutte heeft al gezegd dat hij er deze week al over wil praten.

Eurocommissaris Didier Reynders zei na afloop van een andere vergadering, in Luxemburg, dat de Commissie ‘zeer binnenkort’ zal starten met een procedure waarbij Polen zijn miljarden aan Europese steun kan kwijtraken. “Het gaat om fundamentele principes die we moeten beschermen”, zei hij.

‘Compromis’ is een vies woord voor de Poolse regering

Europarlementariër Malik Azmani sprak de Poolse premier Mateusz Morawiecki dinsdag in een debat in Straatsburg vermanend toe. “Lidstaten hebben het recht om veranderingen in de Europese rechtsorde te eisen, maar dat doe je met voorstellen, discussie en het bereiken van compromissen. Zo werkt onze Europese Unie.”

Het lijkt aan dovemansoren gericht. In de Poolse taal is de eerste associatie bij het woord ‘compromis’ het bijvoeglijk naamwoord ‘rot’. Compromisloos daarentegen heeft een positieve lading. “Zelfs producenten van koptelefoons verzekeren dat hun product ‘compromisloos’ is”, schreef taalkundige Michal Rusinek onlangs. In de politiek geldt ‘compromisloos’ als compliment, laat Rusinek zien: “Terwijl de basiseigenschap van een politicus zou moeten zijn dat hij in staat is compromissen te sluiten.” Maar zo werkt het in Polen niet. Zeker niet in de traditionalistische achterban van regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS).

Duimschroeven

“Als we een stap terug doen, denken zij dat we zwak zijn en draaien ze de duimschroeven verder aan”, meent de lokale PiS-politicus Jacek Kotula. In het parlement van Podkarpacie nam hij het initiatief om deze conservatieve provincie uit te roepen tot zogenoemde ‘lhbt-ideologie-vrije zone’. Hij is verbolgen dat zijn partijgenoten zijn gezwicht voor Brusselse druk. De Europese Commissie bevroor subsidies, waarop de ‘zone’ werd opgeheven. Dat gaat niet nog een keer gebeuren, verzekert hij: “Als we het hard spelen en zeggen: wij accepteren niet dat jullie je met onze zaken bemoeien, dan geeft Brussel het wel op.”

Helemaal in die lijn beschuldigde premier Morawiecki gisteren de Europese instellingen van ‘financiële chantage’, ‘bedreigingen’, ‘insinuaties’ en ‘paternalistische betweterigheid over democratie en rechtsstaat’. Vorige week verklaarde zijn politieke baas, PiS-leider Jaroslaw Kaczynski, dat de ‘hervorming’ van de rechterlijke macht – de steen des aanstoots in het conflict met Brussel – een versnelling hoger wordt gezet.

Wat dat zou betekenen, vatte rechter Beata Morawiec samen: “We hebben dertig jaar of langer ervoor gevochten dat rechters onafhankelijk zijn. En nu keren we terug naar de tijden van het communisme.” En passant moet het Hooggerechtshof worden ingekrompen en blijven in Polen waarschijnlijk alleen rechters over die volgens omstreden PiS-regels zijn benoemd.

Tot slot tekende het dagblad Gazeta Prawna uit de mond van een anonieme ‘gesprekspartner uit de regering’ het volgende op: “We hebben al een lijst gemaakt van zaken die we kunnen blokkeren, vooral als unanimiteit nodig is.” De EU lamleggen dus. Dit alles wijst erop dat compromis voor de PiS-regering nog altijd een vies woord is.

Ekke Overbeek

Lees ook:

Polen is nu zelf de eisende partij bij het Europese Hof

De lidstaten Polen en Hongarije weigeren te accepteren dat Europees geld voortaan afhankelijk is van de rechtsstaat. Het is immers een bepaling die hun subsidies in gevaar brengt. Op 11 oktober bepleitten ze hun zaak voor het Europese Hof in Luxemburg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden