ReportageBialobrzegi

Polen wil EU-gelden blokkeren, maar is daarvan zelf de dupe

Burgemeester Adam Bolek in het stadion gefinancierd met EU-geld.Beeld Ekke Overbeek

Polen dreigt het Europese covidfonds en de Europese begroting te blokkeren. Een bizarre spagaat, want Polen is de grootste netto-ontvanger van EU-subsidies en heeft de Europese covid-miljarden keihard nodig.

Polen drijft op EU-subsidies, zeker in de provincie. “70 procent van onze investeringsbegroting is EU-geld”, zegt burgemeester Adam Bolek. In zijn kantoor hangt de Poolse vlag dan ook broederlijk naast die van de Europese Unie en die van zijn gemeente: Bialobrzegi. Eigenlijk is het nog meer dan die 70 procent, want subsidies van provincie en regering bestaan voor een groot deel ook uit Europees geld. “Zonder de EU zouden we nu op het niveau van Oekraïne zitten.”

Bialobrzegi ligt zeventig kilometer ten zuiden van Warschau en heeft ruim zevenduizend inwoners. Net als andere provinciestadjes is ­Bialobrzegi sinds het communisme compleet veranderd. Dankzij de EU. Er is een nieuwe brandweerkazerne, een nieuwe waterzuivering en een nieuwe riolering. De rivierdijk wordt versterkt en er ligt glad asfalt. Bovendien heeft het stadje een nieuw stadion, iets wat de burgemeester als oud-voetballer en trainer (‘Ik heb een Uefa A-diploma’) na aan het hart ligt. “Zonder EU-geld zou dat niet mogelijk zijn geweest.”

Hij trekt dan ook een bedenkelijk gezicht als de recente uitspraken van vice-premier Jaroslaw Kaczynski ter sprake komen. Kaczynski – feitelijk de hoogste baas in Polen – dreigde deze maand de onderhandelingen over de EU-begroting en het Europese covidfonds ter ondersteuning van de economieën te torpederen. “Er komt een veto als het dreigen en chanteren doorgaat”, aldus Kaczynski. “Wij laten ons niet terroriseren met geld.”

Hij vergeleek de EU met de oude Sovjet-Unie en het communisme: “Polen was vroeger helemaal ondergeschikt aan Moskou, maar we konden toch een zekere eigenheid bewaren. Nu eisen de instituties van de Europese Unie, haar ambtenaren en politici, die nooit door Polen zijn gekozen, dat we onze hele cultuur aanpassen en alles verwerpen wat voor ons van fundamenteel belang is.”

Het niet respecteren van de rechtsstaat en discriminatie

Voor Kaczynski betekent dat dat rechters onder politieke controle staan en dat homo’s hun ‘lhbt-ideologie’ niet kunnen verspreiden. Dat zijn nu juist de twee gronden waarop de Europese Commissie uitbetaling van EU-geld wil kunnen opschorten: het niet respecteren van de rechtsstaat en discriminatie.

Burgemeester Bolek maakt een afwerend gebaar. Hij houdt zich niet bezig met de ‘grote politiek’. Zijn gemeente is nadrukkelijk geen ‘lhbt-ideologie-vrije zone’. En als het om het communisme gaat, maakt hij een heel andere vergelijking. Tot voor kort stond in het centrum van zijn stadje de ruïne van een nooit afgebouwde bioscoop uit de jaren zeventig. “Mijn hele leven moest ik ertegenaan kijken”, vertelt de burgemeester. “Eerst als leerling, daarna als leraar.”

Toen hij zes jaar geleden tot burgemeester werd gekozen, was hij vastbesloten die symbolische puist uit het stadsbeeld te verwijderen. “De ruïne is weg”, zegt hij met een brede glimlach. “Vorige week hebben we het contract voor een nieuw cultuurcentrum ondertekend.”

Met dank aan het Europese covidfonds. Dat is weliswaar nog niet aangenomen, maar de Poolse regering is al druk bezig het geld uit te delen. Door de lockdown dit voorjaar viel er een gat van een half miljoen euro in de begroting van de gemeente Bialobrzegi. Burgemeester Bolek was er als de kippen bij toen de Poolse regering hulp bood. Hij hengelde een half miljoen euro binnen uit het Regeringsfonds ter Bestrijding van Covid, onder meer voor het nieuwe cultuurcentrum.

Geld is op de pof

Maar wat nou als dat geld niet komt, omdat een lidstaat – bijvoorbeeld Polen – dwarsligt? Dan heeft in eerste instantie de regering een probleem, weet burgemeester Bolek, want het geld is grotendeels al toegewezen of uitgekeerd.

Warschau heeft 23 miljard euro uitgetrokken om de gevolgen van covid te bestrijden door middel van het bovengenoemde Regeringsfonds. Dat komt overeen met het bedrag aan subsidies dat Polen tegemoet kan zien uit het Europese ­covidfonds. Vooralsnog is die 23 miljard euro op de pof. De staatsbank voor nationale economie die het regeringsfonds beheert, geeft obligaties uit die worden opgekocht door de Nationale Bank.

Geld creëren dus, buiten de begroting om. Hierdoor blijft het begrotingstekort op papier beperkt tot ongeveer 17 miljard euro.

Kaczynski zal zich dus wel drie keer bedenken voordat hij het Poolse veto echt uitspreekt. Zonder het covidgeld uit Brussel heeft zijn regering een gat dat groter is dan het geplande begrotingstekort.

Onderhandelingen met argusogen gevolgd

Polen en veel andere EU-landen kijken met argusogen naar de lopende onderhandelingen in Brussel over de link tussen respect voor de rechtsstaat enerzijds en de komende EU-meerjarenbegroting en het corona-herstelfonds anderzijds. Een vierde overlegronde tussen ­het Europees Parlement en huidig EU-voorzitter Duitsland leverde donderdag opnieuw geen akkoord op. Volgende week volgt een nieuwe poging. Sommige landen, waaronder Nederland, willen strenge rechtsstaat-voorwaarden verbinden aan het uitkeren van ­EU-subsidies. Ook het Europees Parlement pleit daarvoor. Onder meer Polen en Hongarije vinden het leggen van die link princi­pieel onjuist.

Mocht het binnenkort tot een akkoord komen op EU-niveau, dan moeten nationale parlementen zich nog uitspreken over in ieder geval het corona-herstelfonds. Boedapest en Warschau dreigen met een veto als de rechtstaat-voorwaardelijkheid in hun ogen te sterk wordt. In Den Haag zou de Tweede Kamer de definitieve goedkeuring van het fonds om precies tegenovergestelde redenen kunnen tegenhouden.

Lees ook: 

Mee met de anti-homobus door Polen: ‘Ik heb geen hekel aan homo’s’, zegt de chauffeur

Al ruim twee jaar rijdt Jan Bienas voor de stichting Pro Life – Voor het Leven – met deze auto door Polen. Eerst vooral met anti-abortusleuzen, maar de laatste tijd richt de stichting haar pijlen op lhbt+: lesbiennes, homoseksuelen, biseksuelen en transgenders

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden