Medewerkers van de stichting Ocalenie proberen aan de grens tussen Polen en Wit-Rusland contact te maken met vluchtelingen.

ReportageNoodtoestand

Polen weert asielzoekers uit Wit-Rusland: ‘Dit is pure pr’

Medewerkers van de stichting Ocalenie proberen aan de grens tussen Polen en Wit-Rusland contact te maken met vluchtelingen.Beeld Ekke Overbeek

De Poolse regering heeft donderdag de noodtoestand uitgeroepen aan de grens met Wit-Rusland. Met instemming van de EU worden asielzoekers tegengehouden en teruggestuurd.

De woorden in het Dari – een taal die in Afghanistan wordt gesproken – echoën door het bos aan de Wit-Russische kant van de grens. Met een megafoon proberen vrijwilligers van de stichting Ocalenie (Redding) vanuit Polen contact te maken met een groep mensen die al weken vastzit op een smal strookje land op de grens.

Aan de ene kant blokkeren geüniformeerden de weg terug naar Wit-Rusland, aan de andere kant houdt de Poolse grenswacht ze tegen. Een tweede cordon van de Poolse politie houdt hulporganisaties op zo’n 200 meter afstand van de vluchtelingen.

‘We kennen hun namen en gezichten’

“Twee weken geleden konden we zo dichtbij komen dat we met ze konden praten”, zegt Kalina Czwarnóg van Ocalenie. “Daarom kennen we hun namen en hun gezichten.” Op de vragen die uit de megafoon schallen zijn achter het cordon van de grenswacht zwaaiende mensen verschenen. Uit hun gebaren en geroep distilleert de vertaler van Ocalenie antwoorden.

“Meneer Soeresj en meneer Abdalahi zijn ziek. Mevrouw Gul voelt zich nog steeds slecht”, zegt Czwarnóg. “Mevrouw Gul is in Afghanistan aan haar ruggengraat geopereerd en heeft een probleem met haar nieren”, verduidelijkt ze. De actievoerders doen er alles aan de vluchtelingen een menselijk gezicht te geven als tegenwicht voor de officiële berichtgeving.

De Poolse autoriteiten houden vol dat de namen en nationaliteit van deze mensen onbekend zijn en dat ze zich op het territorium van Wit-Rusland bevinden. Hun verzoek om asiel wordt niet in ontvangst genomen. “Ik schaam me diep voor mijn land”, zegt Czwarnóg. “We mogen ze nog geen slaapzak of voedsel aanreiken, want dat heet smokkel te zijn.”

Represaille voor de EU-sancties

Volgens Ocalenie leven de vluchtelingen nu al weken op een karig rantsoen dat ze wordt aangereikt vanuit Wit-Rusland. Maar behalve water en brood krijgen ze vooral media-aandacht. De Wit-Russische media benadrukken hoe onmenselijk Polen – en dus de EU – migranten behandelt.

Eind mei zette de Wit-Russische dictator Aleksandr Loekasjenko de grens open, als represaille voor de sancties die de EU oplegde nadat hij met grof geweld de oppositie in eigen land had onderdrukt. “Wij vangen hier massa’s migranten. En nu, vergeet het maar, nu mogen jullie ze zelf vangen”, verkondigde Loekasjenko, die onder meer Irakezen zijn land binnenliet en vervolgens naar de EU-grens liet brengen.

De aandacht richtte zich in eerste instantie op Litouwen, waar zo’n vierduizend mensen illegaal de grens overstaken. De Litouwse minister van buitenlandse zaken, Gabrielius Landsbergis, noemde de migranten ‘een hybride wapen dat wordt ingezet tegen de Europese Unie’. Zijn land begon een hek langs de grens te bouwen en riep de noodtoestand uit.

Show voor de media

Ondertussen keek vrijwel niemand naar Polen, totdat ngo’s en media drie weken geleden het groepje gestrande vluchtelingen in Usnarz ontdekten. Het beeld van kleumende migranten gevangen tussen twee rijen gewapende grenswachters is mediageniek. En daar lijkt niet alleen Loekasjenko belang bij te hebben. “Dit is gewoon een show”, meent Czwarnóg. “Dit is pure pr om te laten zien dat niemand de Poolse regering de wet kan voorschrijven.”

Spierballen rollen dus. Ook de Poolse regering bouwt nu een hek en stuurt veel migranten terug naar Wit-Rusland zonder ze de mogelijkheid te geven asiel aan te vragen. Deze zogeheten pushbacks zijn in strijd met het internationale recht, maar Warschau heeft de steun van Brussel, waar men bang is voor een herhaling van de vluchtelingencrisis van 2015. De Poolse grenswacht gaf kortgeleden cijfers: in de eerste 25 dagen van augustus werden 2900 illegale grensoverschrijdingen verijdeld.

Kalina Czwarnóg voor het cordon bij de grens van Polen en Wit-Rusland. Beeld Ekke Overbeek
Kalina Czwarnóg voor het cordon bij de grens van Polen en Wit-Rusland.Beeld Ekke Overbeek

“Ik begrijp die angst niet, want vooralsnog gaat het niet om zulke grote aantallen”, meent Czwarnóg. Zelfs als er tienduizend vluchtelingen waren, is dat niet veel voor een land als Polen.” Maar de meesten van haar landgenoten zien dat anders, zeker in het conservatieve oosten van Polen waar de steun voor de nationalistische regering groot is.

Een paar kilometer verderop, in Krynki, willen inwoners – anoniem – wel zeggen dat moslims Europa proberen over te nemen en dat migranten moeten worden geweerd. Mikołaj Krasiński woont al 70 jaar in Krynki en wil zijn naam wel geven: “Loekasjenko moet maar voor die mensen zorgen. Hij heeft ze binnengehaald en maakt ze wijs dat dit ‘Germany’ is”, zegt hij op het kleine marktpleintje.

‘Ze worden betaald door Loekasjenko’

Even verderop stapt Marek Wilmański uit zijn auto. Hij is gepensioneerd buschauffeur en reist als toerist door het heuvelland langs de oostgrens. Die moet goed op slot, meent hij. “Als die mensen de grens over komen, stromen ze de hele EU in. Hoe staat Polen er dan op?” Heeft hij gehoord over de groep gestrande vluchtelingen in Usnarz? “Die worden betaald door Loekasjenko. Daar is niets aan de hand. Dat is een show voor de media.”

Een paar uur later is die ‘show’ voorbij, de noodtoestand is uitgeroepen. Actievoerders, journalisten, iedereen die niet is aangemeld in de 3-kilometer-strook langs de grens, moet voor middernacht zijn verdwenen. Niemand mag de activiteiten van politie, grenswacht en leger hier nog filmen of fotograferen.

Na weken in de modder kamperen, doekt de stichting Ocalenie haar tentenkamp in Usnarz dus op. Czwarnóg concludeert met wrange humor: “Een kleine stichting uit Warschau zorgt ervoor dat de noodtoestand wordt uitgeroepen. Geen slecht resultaat.”

Lees ook:

Rancuneuze Loekasjenko gebruikt migranten als wapen

De Wit-Russische president Loekasjenko blijft migranten de grens met de EU over zetten. Na Litouwen is ook Polen nu het slachtoffer van de vergeldingsmaatregel.

Overstekende migranten blijken een opvallend effectief dwangmiddel te zijn

De Wit-Russische dictator Aleksandr Loekasjenko laat illegale migranten door om de EU onder druk te zetten. Hij is niet de eerste. En het is een opvallend effectief dwangmiddel.

Na een hek en extra bewaking moet ook een wet nu vluchtelingen uit Litouwen weren

In Litouwen is sinds deze week een wet van kracht die de rechten van asielzoekers sterk inperkt. Critici spreken van een schending van de mensenrechten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden