PiS-gemeenten krijgen per inwoner tien keer zoveel geld uit het nationale covid-fonds als gemeenten waar de oppositie regeert.

Vestzak, broekzak

Polen treedt de rechtsstaat met voeten, maar de miljarden uit Brussel blijven komen

PiS-gemeenten krijgen per inwoner tien keer zoveel geld uit het nationale covid-fonds als gemeenten waar de oppositie regeert.Beeld Getty Images

Publiek geld gaat in Polen naar de regeringspartij en naar haar clientèle. Hetzelfde dreigt te gebeuren met ruim 50 miljard euro uit het Europese Herstelfonds.

Burgemeester Krzysztof Kosinski van Ciechanow is boos. Zijn stad heeft dit jaar geen cent gekregen uit het nationale covid-fonds. En dat terwijl een plattelandsgemeente in de buurt al haar aanvragen gehonoreerd zag. Het verschil: burgemeester Kosinski is van de oppositionele boerenpartij PSL, zijn collega verderop is lid van het regerende Recht en Rechtvaardigheid (PiS). “Dit is politieke corruptie”, zegt Kosinski. “Het geld is verdeeld volgens politieke voorkeur.”

Harde woorden, maar onderzoekers geven hem gelijk. Een paar weken geleden publiceerde Batory-Stichting, een democratie-waakhond in Warschau, een rapport waaruit blijkt dat PiS-gemeenten per inwoner tien keer zoveel geld uit het nationale covid-fonds krijgen als gemeenten waar de oppositie regeert.

De eerste tranche van bijna 1,5 miljard euro werd vorig jaar nog eerlijk verdeeld, vertelt de burgemeester. “Op zich is het een heel goed initiatief van de regering, want lokale overheden hebben zwaar te lijden onder de covid-crisis.” Ciechanow ontving vorig jaar 7,5 miljoen euro, een behoorlijk bedrag voor een gemeente die jaarlijks van zo’n 50 miljoen euro moet rondkomen. Maar daarna ging het dus mis.

Het geld kwam er niet

Ciechanow telt ruim 40.000 inwoners. Een typisch provinciestadje dat tijdens de communistische prosperity in de jaren zeventig uit zijn voegen barstten. De prefab-flatjes zijn redelijk opgeknapt, maar de wegen kunnen hier en daar een oplapbeurt gebruiken. “Met het geld uit de tweede en derde tranche had ik een kleuterschool willen financieren, fietspaden en een gebouw voor start-ups”, vertelt burgemeester Kosinski.

Dat geld kwam er niet. Kosinski schreef de premier aan en vroeg inzage in de documenten van de commissie die het geld toekende. Maandenlang kwam er geen antwoord, hoewel de wet de premier verplicht binnen twee weken te reageren. “Uiteindelijk kreeg ik een laconiek antwoord dat ik geen inzicht kreeg in de protocollen van de beoordelende commissie, omdat die protocollen er niet zijn”, vertelt hij. “Er is geen mogelijkheid beroep aan te tekenen. Dat is in strijd met de grondwet. Het Openbaar Ministerie zou moeten optreden, maar ja, het OM is stevig in handen van de regering.”

De politieke verdeelsleutel werd ingevoerd kort nadat Polen zich had verzekerd van miljarden euro’s uit het Europese covidfonds. Met dit herstelfonds van 750 miljard euro wil Brussel de Europese economie uit de covid-recessie trekken. Polen kan rekenen op ruim 50 miljard – deels giften, deels leningen – een veelvoud van het eigen, nationale covidfonds.

Kosinski vreest dat die Europese miljarden naar de clientèle van de regeringspartij gaan. “Wij zijn bang dat het geld uit het herstelfonds straks ook op corrupte wijze wordt verdeeld.”

Onafhankelijkheid van rechters

Aanvankelijk blokkeerden Polen en Hongarije het Europese Herstelfonds. Ze protesteerden tegen de vorig jaar aangenomen regel dat EU-geld kan worden ingehouden als een land morrelt aan de onafhankelijkheid van rechters. Precies het verwijt dat beide landen de afgelopen jaren aan de lopende band te horen kregen, niet alleen in Brussel, maar ook in regio’s waar PiS niet aan de macht is. Kosinski: “We zijn langzaam maar zeker een niet-democratisch land aan het worden.”

Na lang touwtrekken werd de koppeling tussen rechtsstaat en EU-geld afgezwakt. De premiers uit beide landen zetten hun handtekening onder een verordening die de Europese Commissie het recht geeft uitbetalingen op te schorten als de financiële belangen van de EU gevaar lopen, onder meer door gebrek aan onafhankelijke rechtsspraak.

Dat plaatste de oppositie, waaronder Kosinski’s eigen boerenpartij, voor een dilemma. Moest de oppositie in het Poolse parlement nu voor of tegen een fonds stemmen dat, zoals de oppositie het zelf uitdrukte, een ‘verkiezingsfonds van PiS’ dreigt te worden? Die vraag werd nog prangender toen bleek dat de regering geen meerderheid kreeg voor ratificatie. Het anti-EU-sentiment binnen het regeringsblok is zo gegroeid dat een satelliet-partij van PiS die de regering aan haar meerderheid helpt, zich openlijk tegen het Europese Herstelfonds keerde.

De regering wankelde door onderlinge verdeeldheid, maar de verdeeldheid binnen de oppositie bleek nog groter. Terwijl centrumrechtse partijen dreigden met een tegenstem, wierp het linkse blok de PiS-regering een reddingsboei toe. In ruil voor de belofte van extra geld voor huisvesting en ziekenhuizen hielpen linkse partijen hun aartsvijand uit de nood.

Oud-communist Wlodzimierz Czarzasty, die het namens het linkse blok (letterlijk Lewica) het voortouw nam in deze onderhandelingen, verklaarde zijn opmerkelijke zet in een televisie-interview. “Dat was een gesprek over poen. Als het om geld voor woningen en ziekenhuizen gaat, praat ik zelfs met de duivel.”

De linkse partijen stelden geen enkele eis op het gebied van de rechtsstaat. Dat had wel gekund, er zijn genoeg aanknopingspunten. Zo respecteert Polen momenteel de vonnissen van het EU-Hof in Luxemburg niet. Ook wil de Poolse regering niet toetreden tot het nieuwe Europese Openbaar Ministerie dat onheus gebruik van EU-geld opspeurt.

Neutrale burgervader/moeder

Nog een opvallend voornemen in de Poolse plannen voor het EU-herstelfonds: de regering trekt het gratis geld uit het Herstelfonds naar zich toe en gebruikt het bijvoorbeeld voor de financiering van staatsbedrijven. Het leningendeel gaat naar de lokale overheden. Dat betekent concreet dat die lokale overheden straks ook verantwoordelijk zijn voor het terugbetalen van die leningen. Het past in een trend, legt burgemeester Kosinski uit. “De regeringspartij maakt er geen geheim van dat ze zo veel mogelijk wil centraliseren.” De reden is duidelijk: bijna alle Poolse steden zijn in handen van de oppositie, of hebben een neutrale burgervader/moeder.

De afgelopen jaren heeft de PiS-regering de positie van lokale overheden ondermijnd, vindt Kosinski. Hij geeft concrete voorbeelden. De regering verordonneerde hogere salarissen voor leraren, maar die worden betaald door de gemeenten. “Ik ben daar nu jaarlijks al 5 miljoen euro meer aan kwijt dan in 2016.”

Een ander voorbeeld is de inkomstenbelasting. Daarvan gaat een deel naar de gemeenten. De regering verlaagde de inkomstenbelasting voor bepaalde groepen en verhoogde ondertussen andere belastingen die voor 100 procent de staatsschatkist spekken. Hetzelfde dreigt nu dus te gebeuren met het Europese geld. De regering kent zichzelf de giften toe en schuift het gros van de leningen door naar de lokale overheden.

De linkse voorman Czarzasty haalt, geconfronteerd met deze verwijten, zijn schouders op: “De Europese Commissie gaat de juiste besteding van het geld wel controleren.”

Dat is waar de schoen wringt

Maar dat is nou precies waar de schoen wringt. Piotr Buras denkt dat het onredelijk is te verwachten dat de Commissie de besteding van al die miljarden in heel Europa gaat controleren. Hij is hoofd van de Warschause afdeling van de denktank ECFR, de Europese Raad voor Buitenlandse Betrekkingen.

“De Commissie wil op dit moment vooral dat het Herstelfonds een succes wordt, dat het geld wordt uitgegeven en economische groei en arbeidsplaatsen genereert”, aldus Buras. Het Herstelfonds is bovendien een stapje richting Europese eenwording, want voor het eerst mag de Unie eigen obligaties uitgeven. Die twee dingen wegen op dit moment zwaarder voor Brussel dan het beschermen van de rechtsstaat in Hongarije en Polen.

De Commissie heeft daarnaast beperkte instrumenten in handen, legt Buras uit. “Als het gaat om het Monitoring Comité (een soort toezichtsorgaan, red.) heeft Brussel weinig in de melk te brokkelen.” Dat comité gaat toezicht houden op de verdeling van het EU-geld in Polen. De Poolse regering, niet Brussel, bepaalt wie mee mag kijken.

Het Europese Openbaar Ministerie biedt ook geen soelaas, want de regeringen in Boedapest en Warschau piekeren er niet over toe te treden tot dit nieuwe EU-instituut. Hun eigen OM staat onder strakke partijcontrole. Buras: “Zonder onafhankelijk OM zal die enorme geldstroom uiteindelijk regeringen steunen die steeds meer in niet-democratische richting gaan.”

‘Polen lapt uitspraken van het tribunaal aan zijn laars’

En kan Europa Polen aanspreken op het niet-respecteren van de rechtsstaat? “Dat mechanisme moet worden toegepast als er een serieus risico bestaat voor de financiële belangen van de EU.” Dat risico is er volgens Buras wel degelijk. “Lidstaat Polen lapt uitspraken van het Europese tribunaal aan zijn laars.” Maar tot nu toe doet de Europese Commissie niets. Dat is niet alleen de schuld van de Commissie benadrukt Buras. “Zij kan het mechanisme niet gebruiken als er geen duidelijke steun is van de lidstaten.”

En dat is precies het probleem, want lidstaten zijn terughoudend om collega-lidstaten aan te pakken. De waarschijnlijke uitkomst noemt hij ‘een paradox’. De economie gaat zeker profiteren van het Herstelfonds.

“Dat is natuurlijk ook de bedoeling”, benadrukt hij. Maar het EU-geld geeft de regering financieel lucht volgens het vestzak-broekzakprincipe. “Doordat veel wordt gefinancierd met EU-geld blijft er meer geld over in de begroting. Over dat geld heeft de Europese Commissie geen enkele controle. Dus daarmee kan de regering leuke dingen doen voor haar achterban.”

Slechts één voorbeeld van dubieus gebruik van overheidsgeld

Het nationale covid-fonds is slechts één voorbeeld van dubieus gebruik van overheidsgeld. Ook bij het verdelen van geld uit het nationale wegenfonds worden PiS-gemeenten voorgetrokken. Cultuursubsidies gaan naar pro-regeringsorganisaties. In staatsbedrijven hebben honderden familieleden en vrienden van PiS-politici goedbetaalde banen in ruil voor een bijdrage aan de partijkas. De staatsbedrijven kunnen rekenen op grote bedragen uit het Europese Herstelfonds.

Olieconcern Orlen is het belangrijkste voorbeeld. Voor de transitie naar groene energie kan dit staatsbedrijf rekenen op forse steun uit het Herstelfonds. “Orlen wordt een van de grootste profiteurs”, bevestigt Buras. “En kijk wat Orlen ondertussen met de media doet.” Het door PiS aangestuurde concern nam kortgeleden vrijwel de hele regionale pers over en vervangt redacties door pro-regeringsmedewerkers. Maar die aankoop verrichtte het bedrijf met eigen geld, dus daarover heeft de Europese Commissie niets te zeggen.

Het geval Orlen illustreert de paradox. Buras: “Enerzijds zal het Herstelfonds zorgen voor een modernisering van de economie, tegelijkertijd kan het een autoritaire regeervorm binnen de EU versterken.”

Poolse Orde

‘770 miljard zloty voor Polen’; billboards en affiches prenten de burger in dat de regering van ‘Recht en Rechtvaardigheid’ (PiS) zo’n 170 miljard euro heeft binnengesleept uit de EU-begroting en het EU-Herstelfonds. Vorige week kondigde de regering aan wat ze met dat geld gaat doen. Het plan ‘Poolse Orde’ belooft meer kinderbijslag, meer geld voor bejaarden, ruim 20.000 euro voor een gezin met kinderen dat een huis wil kopen. Kortom: hetzelfde soort beloften waarmee de partij de afgelopen zes jaar alle verkiezingen won.

“De kosten van de Poolse Orde bedragen zo’n 1,5 miljard euro”, beloofde minister van financiën, Tadeusz Koscinski. Hij rekende voor dat het geld vanzelf terugvloeit in de staatskas door hogere economische groei. Zijn collega, ­minister van ontwikkeling Jaroslaw ­Gowin, noemde een heel ander bedrag. “De totale kosten van de Poolse Orde bedragen 144 miljard euro tot 2030.”

Waar dat geld precies vandaan moet komen, blijft vaag. Een deel wordt ­gefinancierd met belastingverhoging voor zelfstandigen die zo’n 1250 euro of meer per maand verdienen. Als ­andere financieringsbron noemt de Poolse Orde de miljardensubsidies uit Brussel.

Lees ook:

Coronaherstelfonds: veel landen willen vergroenen en digitaliseren, Nederland heeft als enige nog geen plan

Stukje bij beetje druppelen de nationale plannen binnen voor de besteding van honderden miljarden euro’s. Die moeten de EU-economie weer op de been helpen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden