Presidentsverkiezingen

Polen naar de stembus: verdeeld over ‘lhbt-ideologie’ en krappe begroting

De Poolse president Andrzej Duda op herverkiezingstoernee.Beeld EPA

Vandaag gaat Polen naar de stembus. President Andrzej Duda is niet meer zeker van herverkiezing; het machtsmonopolie van de nationaal-conservatieven staat op de tocht.

Het leven gaat zijn trage gangetje in Pulawy, een stadje van ongeveer 50.000 inwoners in Oost-Polen. Mensen schuilen voor een broeierig zomerbuitje onder parasols van een lokaal biermerk. De aardbeien gaan voor 2,75 euro per lubianka, een mandje van ruim twee kilo. “Ik sta hier vanaf zes uur ’s ochtends. Elke dag”, zegt Piotr Wojciak. “Dagelijks, totdat het begint te vriezen. Nu met aardbeien, straks met augurken.”

Met hem staat hier een tiental andere boeren uit de omgeving. Gevraagd op wie ze gaan stemmen luidt het antwoord unaniem: Andrzej Duda. De president heeft hun steun dankzij een combinatie van sociale programma’s en conservatief katholicisme. “Natuurlijk stem ik op Duda”, zegt Wojciak bijna verbaasd. “Hij gaf mensen geld. Toen die liberalen regeerden was er verdomme nergens geld voor. Kinderen stonden hier te huilen, omdat ze aardbeien wilden. Moeders moesten hun laatste cent uitgeven. Nu kopen mensen volop, want ze hebben geld.” 

Hij somt de zegeningen van de afgelopen jaren op: 120 euro kinderbijslag, een lagere pensioengerechtigde leeftijd, een dertiende en zelfs veertiende maand pensioen, belastingvrijstelling voor jongeren en subsidie voor ouders met schoolgaande kinderen. “Ik ben bang dat het allemaal wordt teruggedraaid als Duda de verkiezingen verliest”, zegt Iwona Golas. Ze werkt op de boerderij van Wojciak en helpt op de kraam. Ze is 44 en net oma geworden. “Ik weet niet hoe ik het gered zou hebben zonder die 120 euro kinderbijslag.” 

Gevoelige snaar

Iets verderop staat Jan Kedra met zijn kersen. “Van de vorige regering kreeg ik zestig cent pensioenverhoging. Onder Duda kreeg ik zeventien euro. Dat is een verschil.” Maar het gaat niet alleen om geld. Ook het anti-elite geluid van Duda en het hele nationaal-katholieke regeringsblok raakt hier, honderd kilometer van de hoofdstad, een gevoelige snaar. “Die liberalen zijn leugenaars. De elite geeft niets om ons, hardwerkende mensen.” En ze propageren ‘lhbt-ideologie’. “Meneer, ik ben vurig katholiek. Ik bid tot de maagd Maria en tot de Here Jezus. Hoe kan ik dan die flikkers steunen?”

Veel mensen hier krijgen hun informatie van staatstelevisie TVP die stevig in handen is van regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) en haar president, Andrzej Duda. TVP waarschuwt zijn kijkers dat de belangrijkste oppositiekandidaat Rafał Trzaskowski heult met Berlijn, het traditionele gezin ondermijnt met ‘lhbt-ideologie’, het kruis op de beroemdste berg van Polen wil weghalen en geld uit de schatkist aan Joden wil geven. De staatstelevisie overtuigt mensen als boer Wojciak ervan dat Duda zeker gaat winnen. “PiS heeft de afgelopen jaren alles gewonnen. Duda wordt in de eerste ronde herkozen. Let maar op.”

Populaire tegenkandidaat

Volgens de opiniepeilingen wacht hem na de verkiezingen vandaag een teleurstelling. In mei leek president Duda op zijn sloffen te winnen, maar de oppositie schoof een nieuwe kandidaat naar voren: de populaire burgemeester van Warschau, Rafal Trzaskowski. Sindsdien is Duda in het defensief. Er komt vrijwel zeker een tweede ronde, Duda-Trzaskowski, waarvan de uitslag onzeker is. Als het Trzaskowski wordt heeft PiS een probleem, want een president kan wetsvoorstellen tegenhouden van de PiS-meerderheid in het parlement. 

Bij Małgorzata Podgórska-Paciorek knaagt twijfel. Ze vertrouwt erop dat ‘haar president’ gaat winnen, maar van een jubelstemming is al lang geen sprake meer. “Ik stem op PiS, maar ik staar me niet blind”, zegt ze in haar huis in een voorstadje van Warschau. 

Toen PiS vijf jaar geleden aan de macht kwam, kreeg ze een baan bij de staatstelevisie. Nieuwsredacties bij de publieke omroep werden vervangen door PiS-gezinden. Het resultaat gaat zelfs haar te ver. “Het niveau van de staatstelevisie is onacceptabel. Het is botte propaganda voor de dommen.” 

De baantjescarrousel draait als vanouds

Ze vreest dat PiS steeds meer steken laat vallen.”Massa’s mensen werken op tijdelijke contracten voor een habbekrats. PiS beloofde dat aan te pakken, maar dat is niet gebeurd.” Ondertussen draait de politieke baantjescarrousel als vanouds. Geld voor nieuwe sociale programma’s, waarmee PiS vorige verkiezingen won, is er niet. Na jaren van overheidstekorten heeft de corona-epidemie een gat in de begroting geslagen. Hoe groot dat gat is, is een goed bewaard geheim van de regering. “Ik ben bang dat de economie een knauw krijgt.” 

Duda deed nog een poging om stemmen te winnen met gratis ‘vakantiebonnen’, waarmee hotelovernachtingen kunnen worden betaald. Het werd een chaos. Eerst waren ze alleen voor mensen met een vast arbeidscontract. “Wie een flexbaantje had, kreeg dus niks”, concludeert Podgórska-Paciorek. In alle haast werd het plan gewijzigd. “Nu is die bon er alleen voor mensen die kinderbijslag krijgen.” Mensen zonder kinderen krijgen dus niks. Ze schudt haar hoofd: “Hoe kunnen ze voor de verkiezingen zo met geld smijten op een manier die gewoon onrechtvaardig is?” Maar ondanks alles staat haar keuze vast: “Ik stem op Duda.”

Tweede ronde wordt beslissend

Zo goed als zeker heeft Polen twee rondes nodig om een president te kiezen. De nationaal-conservatieve president, Andrzej Duda, rekent vandaag op veertig procent van de stemmen. De peilingen geven zijn progressievere tegenstander, burgemeester van Warschau Rafal Trzaskowski, ongeveer dertig. De populaire katholieke TV-presentator, Szymon Holownia, stevent af op een derde plaats. Hij wordt gevolgd door Krzysztof Bosak, de kandidaat van extreem-rechts.

Boerenleider Wladyslaw Kosiniak-Kamysz en de linkse Robert Biedron blijven steken op luttele procenten. In een tweede ronde op 12 juli hoopt president Duda op de gunst van de extreem-rechtse en -conservatieve Bosak-stemmers, ongeveer zeven procent van het electoraat. De stemmen op Holownia en Biedron gaan waarschijnlijk in meerderheid naar Trzaskowski, stemmen op Kosiniak-Kamysz in iets mindere mate ook. Doorslaggevend zal de opkomst zijn.

Lees ook: 

Dat autoritaire van Polen is naar, maar erg modern

Tomasz Sawczuk bekritiseert de afbraak van rechtsstaat en democratie door Jaroslaw Kaczynski, de leider van regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS). Maar hij geeft ook af op de oudere generatie liberale, pro-Europese Polen die geen weerwoord heeft. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden