Europese Unie

Polen ligt met volle kracht op ramkoers met Europa

Polen bij een pro-Europese demonstratie in Warschau, op een kartonnen bord is te lezen 'Geen polexit!'. Beeld AFP
Polen bij een pro-Europese demonstratie in Warschau, op een kartonnen bord is te lezen 'Geen polexit!'.Beeld AFP

Volgens een uitspraak van het Poolse constitutionele hof gaat het Europese recht niet altijd boven het Poolse. ‘Dit is een aanval op de hele EU’.

Ekke Overbeek

Het Poolse constitutionele hof heeft donderdag de juridische strijd tussen Warschau en Brussel tot nieuwe hoogtes opgedreven. Een deel van het Europese recht is volgens het Hof niet geldig in Polen. Het is voor het eerst dat een lidstaat de Europese rechtsorde in twijfel trekt, die erop is gebaseerd dat het Europese Hof van Justitie het laatste woord heeft in conflicten tussen de Europese Commissie en lidstaten.

In Brussel vreest men dat dit precedent ertoe kan leiden dat lidstaten naar believen delen van het EU-recht accepteren of verwerpen. Euro-commissaris voor justitie Didier Reynders, noemde het Poolse proces eerder ‘een reële bedreiging voor de architectuur van de EU’.

In een reactie op de uitspraak van donderdag liet Reynders weten dat de Europese Commissie “alle middelen zal gebruiken om ervoor te zorgen dat Polen het EU-verdrag respecteert” en kondigde hij “snelle actie” aan. “Dit is een aanval op de hele EU”, stelde Jeroen Lenaers namens de Europese Volkspartij, de grootste fractie in het Europarlement.

In Polen was buiten het jubelende regeringskamp de sfeer zo mogelijk nog somberder. “Deze regering leidt Polen de EU uit”, aldus oppositieparlementariër Krzysztof Brejza direct na het vonnis. Zijn partijgenoot en europarlementariër Andrzej Halicki ging een stap verder: “Juridisch gezien staan we nu buiten de Europese Unie.”

Stap voor stap vergrootte PiS de macht over de rechtbanken

Het Europese Hof in Luxemburg heeft Polen de afgelopen jaren herhaaldelijk veroordeeld, omdat het land geen onafhankelijke rechtsspraak garandeert. Maar volgens het hoogste Poolse tribunaal hoeft de conservatief-nationalistische regering zich daar dus niets van aan te trekken. Niet Warschau, maar Brussel gaat volgens het Poolse Hof zijn boekje te buiten; het EU-verdrag geeft de Unie geen zeggenschap over de manier waarop een lidstaat zijn rechterlijke macht organiseert.

De manier waarop regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) dat de laatste jaren deed is zeer omstreden. PiS vergrootte stap voor stap de greep van de politiek op de rechters en rechtbanken. De eerste stap bestond uit ingrijpende veranderingen in het Constitutionele Hof. Het Hof dat gisteren de Poolse regering gelijk gaf, wordt grotendeels bemenst door oud-PiS-politici en -sympatisanten.

Sinds 2018 heeft de partij invloed op de benoemingen van rechters. Rechters die protesteren tegen deze ‘hervormingen’ worden gestraft door een nieuw opgerichte Tuchtkamer. Volgens de Europese Commissie loopt hierdoor de onafhankelijkheid van rechters gevaar. Na jarenlang ‘overleg’ en onderhandelingen belandden de kwestie bij het Europese Hof, dat de Commissie keer op keer in het gelijk stelde. De Poolse regering legde de vonnissen echter naast zich neer.

Ondermijning

Deze week velde het Europese Hof opnieuw een vonnis over de juridische ‘hervormingen’ van de PiS-regering: als een rechter evident in strijd met de grondwet is benoemd, dienen al zijn of haar vonnissen als niet-bestaand te worden beschouwd. Deze uitspraak betreft rechters die sinds 2018 zijn aangesteld. Maar volgens het Poolse Hof hoeft de regering zich dus ook hiervan niets aan te trekken.

De Poolse regering wijst erop dat ook in andere lidstaten grondwetstribunalen de Europese wetgeving in twijfel trekken. Maar er is een belangrijk verschil: in Polen zijn het geen privé-personen, of - organisaties die de Europese rechtsorde aanvechten, maar doet de zittende premier Mateusz Morawiecki dit. Volgens de Europese Commissie ondermijnt hij daarmee het EU-verdrag waarin lidstaten zich verplichten tot ‘loyale samenwerking’ met de Europese instituties. Ook hiervoor heeft de Commissie Polen recentelijk aangeklaagd in Luxemburg.

Morawiecki vroeg het Poolse Constitutionele Hof afgelopen maart te bevestigen dat de Luxemburgse uitleg van het EU-verdrag in strijd is met de Poolse grondwet. Het Hof heeft de premier nu gegeven wat hij wilde.

‘De Poolse staat heeft zich opnieuw belachelijk gemaakt’

De Warschause hoogleraar-jurist Marcin Matczak verwoordde het zo: “De machthebbers krijgen op deze manier een wapen in handen. Dat kunnen ze binnenlands inzetten tegen rechters door te zeggen: ‘jullie mogen de legitimiteit van politiek benoemde rechters niet in twijfel trekken’. Maar ze kunnen het ook buiten Polen inzetten. In gesprekken met de EU kan de Poolse regering nu de vermoorde onschuld spelen door te zeggen: ‘wij willen wel meewerken, maar het Constitutionele Hof staat dat niet toe’.” In Brussel neemt niemand dat argument serieus, benadrukte grondwetspecialist Marek Chmaj donderdag kort na het vonnis: “De Poolse staat heeft zichzelf opnieuw belachelijk gemaakt.”

De uitspraak van de Poolse grondwetsrechters kan ook financiële gevolgen hebben. De Europese Commissie heeft het Europese Hof gevraagd om Polen een boete op te leggen voor elke dag dat het land blijft weigeren vonnissen van het Europese Hof uit te voeren. Daarnaast heeft de Commissie nog altijd het Poolse herstelplan niet goedgekeurd. Die goedkeuring heeft Warschau nodig om 57 miljard euro te ontvangen uit het Herstelfonds waarmee Brussel de Europese economie uit het covid-slop wil trekken. Commissie-ambtenaren hebben openlijk verklaard dat die toestemming er niet komt, zolang de regering in Warschau er niet voor zorgt dat de rechterlijke macht onafhankelijk van de politiek is.

Lees ook:

Poolse rechters protesteren met een ‘zomertour’ tegen de afbraak van de rechtsstaat

De Poolse rechters trekken de provincie in om de mensen uit te leggen waarom rechtspraak ertoe doet. De zomer staat in het teken van de grondwet-tournee.

Nieuwe mediawet zet Polen op het spoor naar een autocratie

Het laatste kritische tv-station van Polen wordt de mond gesnoerd. Leider Kaczynski neemt wel grote risico’s door zo openlijk zulke autocratische maatregelen te nemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden