Afluisteren en meekijken

Polen heeft zijn eigen Watergate: Pegasus is het topje van de spionage-ijsberg

De Poolse premier Mateusz Morawiecki deed Pegasus eerder af als een hersenspinsel van de oppositie. Maar in januari gaf de baas van de PiS-partij, Jaroslaw Kaczynski, toe dat de Poolse geheime diensten Pegasus wel degelijk gebruiken. Beeld EPA
De Poolse premier Mateusz Morawiecki deed Pegasus eerder af als een hersenspinsel van de oppositie. Maar in januari gaf de baas van de PiS-partij, Jaroslaw Kaczynski, toe dat de Poolse geheime diensten Pegasus wel degelijk gebruiken.Beeld EPA

De Poolse geheime diensten hebben de oppositie bespioneerd tijdens verkiezingscampagnes. De regering ontkent, maar de bewijzen voor afluisteraffaire ‘Pegasus’ stapelen zich op.

Ekke Overbeek

Polen heeft zijn eigen ‘Watergate’, de afluisteraffaire die er in 1974 toe leidde dat de Amerikaanse president Nixon moest aftreden. In Polen rollen nog geen politieke koppen, maar de druk neemt toe naarmate er meer bewijs verschijnt dat het spionageprogramma Pegasus is ingezet tegen critici van de regering. Pegasus is zeer geavanceerde malware, die veel meer kan dan alleen mobiele telefoons afluisteren. Pegasus kopieert alle foto’s, mails, WhatsApp-berichten en informatie uit andere applicaties. Het verandert een telefoon in de oren en ogen van de afluisterende veiligheidsdienst.

Tot voor kort bezwoer premier Mateusz Morawiecki dat de Poolse staat niet over Pegasus beschikte, laat staan dat het zou worden gebruikt tegen de oppositie. “Laten we niet meegaan in deze spiraal van fake news. Dat is een niet-bestaande werkelijkheid”, aldus de premier. Ook andere coryfeeën van de nationaal-conservatieve regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) deden Pegasus af als een hersenspinsel van de oppositie.

Maar op 7 januari gaf de baas van de PiS-partij, Jaroslaw Kaczynski, toe dat de Poolse geheime diensten Pegasus wel degelijk gebruiken. “Het zou niet goed zijn als de Poolse diensten niet over zo’n soort instrument zouden beschikken”, aldus Kaczynski, die er direct aan toevoegde dat het niet wordt ingezet tegen politieke tegenstanders. “De verhalen van de oppositie zijn volstrekte onzin.”

Jaroslaw Kaczynski tijdens een bijeenkomst van de nationaal-conservatieve PiS-partij. Beeld ANP / EPA
Jaroslaw Kaczynski tijdens een bijeenkomst van de nationaal-conservatieve PiS-partij.Beeld ANP / EPA

Steeds meer bewijs

Ondertussen duiken er steeds meer bewijzen op voor deze ‘volstrekte onzin’. Dat de Poolse oppositie tijdens de verkiezingscampagnes van 2019 werd bespioneerd met Pegasus, is bevestigd door CitizenLab, een afdeling van de Universiteit van Toronto die zich specialiseert in digitale spionage. Alleen een overheidsdienst kan dat hebben gedaan, want de Israëlische producent van Pegasus verleent enkel concessies aan overheidsinstellingen (zie kader onderaan). Dat het de Poolse overheid was, blijkt uit het feit dat de met Pegasus gestolen informatie werd gebruikt voor een smeercampagne tegen de oppositie op de staatstelevisie. Zowel de geheime diensten als de staatstelevisie staan onder controle van de PiS-partij.

Een van de telefoons die in 2019 met Pegasus werd afgetapt, was die van senator Krzysztof Brejza. Hij leidde dat jaar de verkiezingscampagnes voor de grootste oppositiepartij, de Burgercoalitie. In de galmende hal van het senaatsgebouw legt hij uit hoe de gestolen informatie uit zijn telefoon werd gebruikt om hem zwart te maken. “De regeringstelevisie plakte tekst uit zeventien verschillende mails aan elkaar tot een fake mail, waarin het beeld werd gecreëerd dat de campagnechef van de oppositie verwikkeld was in affaires.”

Brejza gaat ervan uit dat PiS-leider Kaczynski zijn inspiratie uit het oosten haalt, bij de ‘Russische standaarden van Vladimir Poetin’. “De Russische geheime dienst paste precies zo’n smeercampagne toe op oppositieleider Navalny in 2016. Correspondentie werd gestolen uit zijn telefoon, gemanipuleerd en samen met insinuaties uitgezonden op de regeringstelevisie om hem zwart te maken.”

Senator Krzysztof Brejza en zijn vrouw Dorota. Beeld AP
Senator Krzysztof Brejza en zijn vrouw Dorota.Beeld AP

‘Watergate duurde vijf minuten, wij hebben te maken met maandenlange spionage’

Voor Brejza is de conclusie duidelijk: de verkiezingen zijn niet eerlijk verlopen. “Watergate was een mislukte poging om het campagneteam van de Democraten af te luisteren en duurde niet langer dan vijf minuten. Hier hebben we te maken met maandenlange permanente spionage met behulp van een wapen dat bedoeld is om terrorisme te bestrijden.”

Brejza is niet het enige Pegasus-slachtoffer. Eerder stelde het Canadese CitizenLab vast dat Pegasus was binnengedrongen in de telefoon van officier van justitie Ewa Wrzosek, die protesteert tegen het politiek aansturen van het Openbaar Ministerie door de PiS-partij. Ook Roman Giertych, een advocaat die oppositiepolitici juridisch bijstaat, is slachtoffer van de afluisterpraktijken.

“Er werd meegeluisterd toen ik ging biechten”, reageerde Giertych. Vorige week werden weer twee namen van Pegasus-slachtoffers bekend: de 33-jarige leider van boerenvakbond Agrounia, Michal Kolodziejczak, die door PiS als grote politieke bedreiging wordt beschouwd. En journalist Tomasz Szwejgiert, die werkte aan een boek over Mariusz Kaminski, de baas van de Poolse veiligheidsdiensten.

Doofpot

Regeringspartij PiS probeert de Pegasus-affaire in de doofpot te stoppen. Marek Suski, een naaste medewerker van partijbaas Kaczynski: “Ik verzeker u dat al dat gepraat over massale spionage kletspraat is. Het gaat niet om grote aantallen, maar slechts om enkele honderden gevallen per jaar.”

Dat is het topje van een ijsberg, want ‘honderden gevallen’ betekent in de praktijk dat duizenden mensen kunnen worden bespioneerd. Met één getapte telefoon observeert Pegasus namelijk de hele omgeving van het toestel. In het geval van advocaat Giertych werden bijvoorbeeld vertrouwelijke gesprekken met klanten afgeluisterd. De krant Gazeta Wyborcza meldde op basis van anonieme bronnen binnen het OM en de veiligheidsdienst dat via deze route ook oud-premier Donald Tusk is bespioneerd.

Ook in een ander opzicht is Pegasus het topje van een ijsberg. Polen is onder de PiS-partij een land geworden waar veiligheidsdiensten vrijwel onbeperkt hun gang kunnen gaan. Pawel Wojtunik, in het pre-PiS-verleden chef van het Centrale Anti-corruptie Bureau (CBA), legde op de radio uit hoe de PiS-partij verstrengeld is met de geheime diensten.

“De geheime diensten worden aangestuurd door twee personen die in het verleden zijn veroordeeld wegens het misbruiken van hun bevoegdheden als coördinatoren van de geheime diensten”, aldus Wojtunik. Het gaat om PiS-politici Mariusz Kaminski en Maciej Wasik. Beiden zijn vertrouwelingen van PiS-leider Kaczynski, beiden gaven tijdens de eerste PiS-regering (2005-2007) leiding aan de geheime diensten, en beiden werden daarna door de rechter veroordeeld wegens machtsmisbruik.

Mariusz Kaminski gaf tijdens de eerste PiS-regering (2005-2007) leiding aan de geheime diensten, en werd daarna veroordeeld wegens machtsmisbruik. Beeld AFP
Mariusz Kaminski gaf tijdens de eerste PiS-regering (2005-2007) leiding aan de geheime diensten, en werd daarna veroordeeld wegens machtsmisbruik.Beeld AFP

Gratie na veroordeling

Maar in plaats van drie jaar cel, kregen ze in 2015 gratie van de net aangetreden PiS-president Andrzej Duda. Daarna gaf Kaczynski ze opnieuw controle over alle veiligheidsdiensten. “Het is alsof iemand is betrapt op brandstichten in het bos en vervolgens wordt benoemd tot chef van alle boswachters. Dan kun je erop wachten tot het misgaat”, concludeert Wojtunik.

Maar liefst elf overheidsdiensten hebben in Polen verregaande afluister- en spionagebevoegdheden. Die bevoegdheden zijn, sinds PiS in 2015 weer aan de macht kwam, uitgebreid en onder politieke controle geplaatst. Kaminski en Wasik kregen het recht om alle informatie over elke zaak van welke dienst dan ook op te vragen, in te zien en te delen met wie ze maar willen. Daarnaast legaliseerde PiS zogenoemde ‘verboden vruchten’: illegaal verkregen bewijsmateriaal mag voortaan worden gebruikt in processen.

Onafhankelijk toezicht is er niet, want de parlementscommissie die daartoe dient, is in handen van PiS. Rechters die goedkeuring moeten geven voor afluisteren, krijgen van de diensten beperkte informatie. Bovendien kan een Poolse rechter volgens de wet alleen instemmen met afluisteren gedurende een duidelijk afgebakende periode. Pegasus trekt zich daar niks van aan. Het zuigt alle bestanden uit een telefoon, ook informatie van vóór de periode waarin mag worden afgeluisterd.

Geen illusies over burgerrechten

Generaal in ruste Marek Dukaczewski maakt zich geen illusies over de burgerrechten in zijn land, zegt hij tijdens een gesprek in een Warschaus café. Als oud-chef van de Poolse militaire inlichtingendienst weet hij waar hij over praat. “Ik ben ervan overtuigd dat Pegasus in de eerste plaats is ingezet tegen belangrijke vertegenwoordigers van de oppositie, in de tweede plaats tegen tegendraadse journalisten, in de derde plaats tegen mensen uit het regeringskamp aan wiens loyaliteit de partijleiding twijfelde. En pas in de vierde plaats tegen misdadigers of terroristen.”

Dat geldt niet alleen voor Pegasus en de geheime diensten. Het hele overheidsapparaat lijkt te werken volgens deze logica sinds PiS aan de macht is. Ook hier zijn senator Krzysztof Brejza en zijn familie een goede illustratie. PiS-chef Kaczynski beschuldigde Brejza ervan een crimineel te zijn die verdacht wordt van ‘ernstige misdrijven’, wat volgens hem het gebruik van Pegasus tegen Brejza rechtvaardigde. De senator reageert verontwaardigd: “Ik word officieel nergens van beschuldigd en ik ben nergens voor aangeklaagd”. Hij spande een kort geding aan tegen Kaczynski wegens smaad.

Het nieuws van Brejza’s aanklacht tegen Kaczynski was de wereld nog niet in, of Brejza’s vader kreeg bezoek van het Centrale Anti-corruptie Bureau. Brejza senior is meerdere keren herkozen als burgemeester van het kuuroord Inowroclaw. Hij wordt al jaren op de staatstelevisie aangevallen omdat hij publiek geld zou hebben vervreemd. Het gaat om een zaak waarvan hij zelf aangifte deed. Als burgemeester ontdekte hij dat een ambtenaar – gelieerd aan de PiS-partij – geld ontvreemdde uit de gemeentekas. Niet de ambtenaar, maar burgemeester Brejza senior kreeg justitie op zijn nek en werd op de staatstelevisie verdacht gemaakt.

Valse bommeldingen

Ook Brejza’s echtgenote heeft een zaak lopen bij het OM. Vanaf haar telefoonnummer werden vorige maand bommeldingen verstuurd. Een strafbaar feit waarvoor de eigenaar van de telefoon, mevrouw Brejza dus, op elk moment kan worden aangemerkt als hoofdverdachte. Wie erachter zit, is niet bekend. Hetzelfde overkwam de dochters van de eerder geciteerde advocaat Giertych en oud-CBA-chef Wojtunik. Wojtuniks dochter kreeg bovendien een sms, verstuurd vanaf de telefoon van haar vader, met de tekst: ‘Papa is dood’.

Of het OM deze zaken serieus gaat onderzoeken, beslist de regering. PiS heeft de minister van justitie, een politiek bondgenoot van Kaczynski, tot baas van het OM gemaakt en verregaande bevoegdheden gegeven om elke zaak persoonlijk aan te sturen. Zaken die de regering slecht uitkomen worden eindeloos getraineerd, niet in behandeling genomen of geseponeerd, zoals eerder gebeurde toen Kaczynski van corruptie werd beschuldigd. Daarentegen worden onderzoeken tegen leden van de oppositie eindeloos gerekt, zoals het voorbeeld van Brejza senior laat zien.

Het versturen van valse sms’jes van iemands telefoon vereist technische kennis en middelen. De afgeluisterde advocaat Giertych maakt zich dan ook geen illusies over de ‘onbekende daders’ die zijn dochter intimideerden: “Het meest waarschijnlijke motief van de daders is wraak voor het openbaar maken van de Pegasus-affaire.”

Pegasus

Pegasus is in Israël ontwikkeld om de bezette Palestijnse gebieden in de gaten te houden. Het malware-systeem wordt geëxporteerd naar andere landen met het doel ook daar terroristische en misdaadgroepen te infiltreren. Maar voor veel regeringen blijkt de verleiding groot om het ook te gebruiken tegen politieke tegenstanders.

In juli vorig jaar ontdekte een internationaal mediacollectief dat wereldwijd de telefoons van 180 journalisten met Pegasus werden besmet. Vervolgens verscheen er steeds meer informatie waaruit bleek dat ook oppositiepolitici het slachtoffer werden van het anti-terrorisme-wapen. Dit gebeurde in landen in Latijns-Amerika, Afrika en Azië die niet bekendstaan om hun democratische staat van dienst. En in Hongarije en Polen, beide EU-lidstaten die al jaren onder vuur liggen in Brussel wegens het uithollen van hun rechtsstaat en democratie.

Lees ook:
Ook de Israëlische politie gebruikt Pegasus – tegen de eigen burgers

Volgens onderzoek van de Israëlische krant Calcalist zet de Israëlische politie al jaren de beruchte Pegasus-spyware in om de telefoons van burgers te hacken. De politie ontkent illegaal te handelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden