Europese rechtsstaat

Polen en Hongarije zwarte schapen in EU-rapport over de rechtsstaat. Lof én klein beetje kritiek voor Nederland

Eurocommissarissen Vera Jourová (voorgrond) en Didier Reynders na afloop van hun presentatie van de rechtsstaat-rapporten. Beeld AFP

De Europese Commissie presenteert voor het eerst jaarlijkse landenbeoordelingen, naar een idee van Sophie In ’t Veld (D66). Nederland krijgt lof en een héél klein beetje kritiek.

Ook al bestaat haar gereedschapskist ter reparatie van de rechtsstaat nog steeds uit botte zagen en kromme schroevendraaiers, toch voert de Europese Commissie haar inspanningen op. Woensdag presenteerde ze voor het eerst een rapport over de kwaliteit van de rechtsstaat in de hele EU, met – en dat was de grootste primeur – een beoordeling van alle 27 landen apart. Zoals verwacht kregen Polen en Hongarije de laagste cijfers, al leidt dat vooralsnog nergens toe.

Volgens het rapport hebben de ontwikkelingen in het Poolse rechtssysteem reden gegeven tot ‘ernstige zorgen, waarvan sommige nog steeds bestaan’. De tekst over Hongarije is het meest kritisch, niet alleen over het rechtssysteem, maar ook over onder meer persvrijheid. “Onafhankelijke media hebben te maken met systematische tegenwerking en intimidatie.”

‘Zieke democratie’

Hongarije heeft de negatieve kwalificaties meteen van de hand gewezen. Het EU-rapport is ‘niet alleen misleidend, maar zelfs absurd’, aldus een Hongaarse regeringsverklaring. Volgens Boedapest is van een gelijke behandeling van alle 27 landen geen sprake. Eerder deze week eiste premier Orbán al het onmiddellijke ontslag van Eurocommissaris Vera Jourová. Die had in een interview gezegd dat Orbán een ‘zieke democratie’ wil opbouwen in zijn land.

Bij de presentatie van de rapporten wilde Jourová geen commentaar geven op Orbáns brief. Meer in het algemeen zei de Tsjechische: “Doordat ik opgroeide in communistisch Tsjechoslowakije weet ik hoe het is om in een land zonder rechtsstaat te leven. De Europese Unie is mede opgericht als tegengif tegen die autoritaire tendensen.”

De commissie is ook kritisch over onder meer Bulgarije, Kroatië, Slovenië en Spanje wegens bedreigingen van journalisten en, in het geval van Bulgarije, een gebrek aan een onafhankelijke rechtspraak en falende strijd tegen corruptie. Dat laatste verwijt treft ook Malta.

Hiaten

Nederland krijgt in grote lijnen een uitstekend rechtsstaat-rapport (‘Er bestaat een sterke integriteitscultuur in het openbaar bestuur’), maar een tien met een griffel is het ook weer niet. “Er zijn bepaalde hiaten in het integriteitsraamwerk, met name bij personen in topfuncties en wetshandhavingsinstanties”, aldus het rapport, zonder in details te treden. “Er zijn ook zorgen geuit over lobbyen, ‘draaideuren’ en de transparantie van de financiering van politieke partijen, hoewel enkele stappen worden ondernomen om deze lacunes aan te pakken.”

Jourová onderstreepte dat deze nieuwe aanpak van jaarlijkse rechtsstaat-beoordelingen een ‘preventief mechanisme’ is, een proces waarbij de landen bovendien uitgebreid worden betrokken. Concrete aanbevelingen rollen er niet uit. Voor een strengere aanpak bestaat er al de zogeheten artikel 7-procedure. Die is de afgelopen jaren in gang gezet tegen Polen en Hongarije, maar dat proces schiet niet op; echte sancties zijn onwaarschijnlijk.

‘Rechtsstaat-APK’ 

In de aanloop naar de presentatie van de landenrapporten gingen er de nodige geruchten over onenigheid binnen de Europese Commissie en sterke beïnvloeding door onder meer Hongarije. Eurocommissaris Didier Reynders van justitie erkende dat er uitvoerig is overlegd met alle landen, maar dat het eindoordeel geheel en al van de commissie is.

Europarlementariër Sophie In ’t Veld (D66) stond enkele jaren geleden aan de wieg van zo’n jaarlijkse ‘rechtsstaat-APK’ en is tevreden met het eerste resultaat. “Het feit dat Orbán nu wild om zich heen slaat, en denkt het ontslag te kunnen eisen van Jourová, lijkt me het beste bewijs dat we op de goede weg zijn. Dit is geen technisch rapport, dit gaat over de ziel van onze Europese samenwerking.”

EU-top in Brussel

Op de extra Europese top van donderdag en vrijdag staat het thema ‘rechtsstaat’ niet op de agenda, maar de regeringsleiders (net als in juli fysiek bijeen in Brussel) gaan het er zeker over hebben.

De link tussen respect voor de rechtsstaat en toekomstige EU-subsidies is nog steeds onderwerp van felle discussies. Woensdag ging een gekwalificeerde meerderheid van lidstaten akkoord met de inzet voor de onderhandelingen met het Europees Parlement. Nederland vindt die tekst een veel te slappe aanpak van mogelijke rechtsstaat-schenders. Samen met een achttal andere landen (waaronder Polen en Hongarije) stemde het tegen het onderhandelingsmandaat, tevergeefs. Het is nu aan het Europees Parlement om de tekst alsnog aan te scherpen.

De EU-top gaat vooral over de betrekkingen met de rest van de wereld, waaronder China, Turkije en Wit-Rusland. Verder komt er een discussie over ‘strategische autonomie’. Tijdens de coronacrisis heeft de EU moeten ondervinden hoe afhankelijk ze is geworden van productie in andere landen.

Lees ook:

EU-conflict over rechtsstaat bereikt kookpunt

Hongarije eist vertrek van Eurocommissaris Jourová, die premier Orbán ervan beschuldigt een ‘zieke democratie’ op te bouwen. Intussen zit overleg over de EU-begroting muurvast, ook al vanwege de rechtsstaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden