Rechtsorde

Polen en de EU hebben flinke ruzie. Maar voor een ‘Polexit’ is het te vroeg

Demonstranten protesteren voor het grondwettelijk hof in Warschau.  Beeld EPA
Demonstranten protesteren voor het grondwettelijk hof in Warschau.Beeld EPA

Eén ding is zeker: Polen en de Europese Unie hebben een heel grote ruzie. Dat donderdag het Poolse grondwettelijk hof bepaalde dat het Europese Hof van Justitie niets te zeggen heeft over de Poolse rechtspraak, is een voorlopig hoogtepunt in die ruzie. Wat kan Brussel doen om Polen in het Europese gareel te krijgen?

Het is of het één, of het ander

Toen Polen toetrad tot de EU, heeft het land plechtig beloofd dat het zich aan de Europese wet zou houden. Nu heeft Polen zich aan die afspraak onttrokken. Dat kan eigenlijk niet. Daarom klinkt in Brussel nu het woord ‘Polexit’. Maar wat Brussel ook kan doen, een land uit de Unie zetten kan niet.

Maar Polen verlaat de EU niet

De Poolse regering heeft vrijdag, en ook eerder al, gezegd er helemaal niet op uit te zijn om de EU te verlaten. Het land wil gewoon lid blijven. Het wil alleen niet dat het Europese Hof in Luxemburg kan oordelen over zijn rechtssysteem. Dat is niet onafhankelijk en het Europese Hof heeft dat al verschillende keren veroordeeld.

De EU is woedend

In Brussel wordt de uitspraak van de Poolse rechter van donderdag gevoeld als de bijl aan de wortel van de Europese samenwerking.

Brussel laat het er niet bij zitten. Vrijdag verscheen er een verklaring van de voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen. “Onze verdragen zijn bijzonder duidelijk”, zei ze. “Alle uitspraken van het Europese Hof van Justitie zijn bindend. Het Europese recht heeft voorrang op nationaal recht. Daar hebben alle lidstaten voor getekend. Wij zullen alle macht die de verdragen ons geven, gebruiken om dit af te dwingen.”

De EU kan maatregelen nemen

Polen moet de uitspraak van zijn grondwettelijk hof nog omzetten in wetgeving. Als dat gebeurt, móet Brussel wel reageren. Het meest voor de hand ligt dat het zal besluiten dat Polen geen coronaherstelgeld van de EU krijgt.

In de Europese regels van dit jaar staat dat een land zijn rechtsstaat op orde moet hebben voor het EU-geld ontvangt. Het is een nieuw principe. Het is nog niet toegepast, want juist Polen vecht het principe aan.

Die zaak dient aanstaande maandag en dinsdag bij het Europese Hof van Justitie in Luxemburg. De Europese Commissie heeft in eerste instantie beloofd dat ze zou wachten met toepassen van het zogenaamde ‘conditionaliteitsbeginsel’ tot het Europese Hof uitspraak heeft gedaan. Het is de vraag of die belofte nu nog geldt.

Het kan Polen miljarden kosten

Polen heeft een aanvraag ingediend voor 36 miljard euro aan coronaherstelgelden. Dat geld is nog niet uitgekeerd. Polen, dat economisch veel baat heeft gehad bij toetreding tot de EU, krijgt bovendien ieder jaar miljarden uit Brussel. Ook die heeft het land nu op het spel gezet.

Nog meer?

Polen heeft zelf ook nog mogelijkheden om de EU dwars te zitten. Het land kan bijvoorbeeld op allerlei terreinen voorstellen blokkeren. De EU heeft ook meer mogelijkheden tot zijn beschikking dan alleen financiële. Ze kan Polen zijn stemrecht ontnemen in de Europese Raad via een zogenaamde artikel 7-procedure.

Die is al in 2015 in gang gezet, maar niet alle lidstaten zijn het erover eens dat hij moet worden doorgezet. Hongarije bijvoorbeeld steunt Polen, en ook Slowakije. Daardoor ligt de procedure in de ijskast.

Europarlementariër Sophie in ’t Veld zei vrijdag dat de Europese Commissie bijvoorbeeld ook kan besluiten om de politie- en justitiesamenwerking stop te zetten, of het paspoortvrij reizen uit Polen.

Of nog erger?

Waar vergaande stappen uit Brussel toe leiden, weet niemand. De verhoudingen kunnen snel verder verslechteren. Dat zullen de Poolse burgers niet leuk vinden. Die staan, hoewel ze in 2020 kozen voor een anti-Europese regering, in overgrote meerderheid achter het EU-lidmaatschap. Pas in 2023 zijn er weer verkiezingen. Dan staat ook Donald Tusk, voormalig voorzitter van de Europese Raad op het stembiljet.

Lees ook:

Polen ligt met volle kracht op ramkoers met Europa

Volgens een uitspraak van het Poolse constitutionele hof gaat het Europese recht niet altijd boven het Poolse. ‘Dit is een aanval op de hele EU’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden