Persvrijheid

Polen drijft onafhankelijke media verder in het nauw

null Beeld EPA
Beeld EPA

In Polen komt de persvrijheid steeds verder onder druk te staan. Een nieuw wetsvoorstel lijkt onafhankelijke media nu financieel de strot dicht te knijpen.

Journalist Jaroslaw Mazanek komt net terug van de rechtbank als hij de telefoon opneemt. Hij schreef in de krant dat het in zijn stad gonst van de geruchten over een aanranding. “Ik had niet eens de initialen van de dader genoemd, laat staan zijn naam”, vertelt Mazanek, “maar ik ben toch schuldig bevonden aan smaad.” En dan mag hij nog van geluk spreken dat er geen strafvervolging komt. “Want de zaak is politiek.”

De dader heeft volgens Mazanek nauwe banden met de lokale afdeling van de regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS). De nationalistisch-conservatieve partij heeft op haar beurt stevige controle over de politie, en de politie hield volgens Mazanek vol dat er niets was gebeurd. Maar Mazanek had bewijs dat er een interventie had plaatsgevonden. “Dus ik schreef dat de regeringspartij druk uitoefent om de zaak in de doofpot te stoppen.”

Mazenek is eigenaar-hoofdredacteur, en een van de vijf journalisten die ervoor zorgen dat de stadjes Zawiercie en Myszków elk hun eigen wekelijkse krant hebben. De Kurier Zawiercianski en de Gazeta Myszkowska hebben respectievelijk zes- en drieduizend gedrukte exemplaren per week op een totale bevolking van ruim 180.000. “Toen ik de kranten oprichtte in 1993 was mijn uitgangspunt dat we financieel onafhankelijk van de overheid moesten zijn”, vertelt Mazanek. Tot nu toe is dat gelukt. Maar als het aan de regeringspartij ligt, is dat binnenkort voorbij.

Omzetbelasting

PiS lanceerde vorige week een wetsvoorstel om reclame-inkomsten van de media af te romen met een omzetbelasting. Volgens de regering dwingt de maatregel internetgiganten als Google en Amazon ertoe in Polen belasting te betalen. Maar van de beoogde 200 miljoen euro belastinginkomsten moet zo’n 90 procent worden opgehoest door Poolse media, waarvan vele na een jaar covidcrisis op het randje van de afgrond balanceren.

Uit protest gingen vorige week een dag lang televisieschermen op zwart, verschenen kranten niet en heerste er radiostilte. De boodschap aan de kijkers, lezers en luisteraars was duidelijk: dit is wat u te wachten staat als PiS haar plan doordrukt. Media die normaal met elkaar concurreren waren eensgezind in hun oordeel: PiS probeert onafhankelijke media de nek om te draaien. Precies zoals eerder gebeurde in Hongarije.

‘Media zonder keuze’ luidden de voorpagina's van de belangrijkste onafhankelijke Poolse kranten op 10 februari. De actie was een protest tegen een nieuw wetsvoorstel van regeringspartij PiS, die de vrijheid van de media volgens critici in gevaar brengt. Beeld REUTERS
‘Media zonder keuze’ luidden de voorpagina's van de belangrijkste onafhankelijke Poolse kranten op 10 februari. De actie was een protest tegen een nieuw wetsvoorstel van regeringspartij PiS, die de vrijheid van de media volgens critici in gevaar brengt.Beeld REUTERS

Regeringsgezinde media buiten schot

De enige die zich geen zorgen hoeven te maken, zijn de regeringsgezinde media. De staatsomroep krijgt jaarlijks bijna een half miljard euro subsidie toegeschoven, plus kijk- en luistergeld. Staatsbedrijven, gecontroleerd door PiS, maken vrijwel alleen reclame in pro-PiS media, waardoor deze miljoenen euro’s per jaar binnenhalen.

Staatsolieconcern Orlen, bestuurd door een PiS-politicus, kocht bovendien in december het leeuwendeel van de regionale pers van een Duits bedrijf. PiS-leider Jaroslaw Kaczynski toonde zich tevreden: “Dit is een van de beste berichten die ik de afgelopen jaren heb gehoord”, aldus Kaczynski. “Wij moeten onze eigen media hebben. Niet-Poolse media moeten in ons land een uitzondering worden.”

De kranten in Zawiercie en Myszkow zijn nog altijd zelfstandig, maar Mazanek vreest het ergste. “Ik weet niet hoe lang de benzinestations van Orlen mijn kranten nog zullen verkopen”, zegt hij. “Bovendien is Orlen eigenaar geworden van de drukkerij waar ook onze kranten gedrukt wordt. De distributie kan ons lastig worden gemaakt.”

Of het belastingplan van PiS erdoor komt, is nog niet duidelijk. Een satellietpartijtje van PiS ligt nog dwars. Maar als het doorgaat, heeft ook Mazanek een probleem. “In dat geval moeten we omzetbelasting gaan betalen, of we nu winst maken of verlies.”

Maar dat is van later zorg. Eerst de krant van deze week, met daarin een artikel over politieke corruptie. Een jaar geleden bracht een klokkenluider een opname naar de krant. Daarop was te horen hoe een linkse politicus een akkoordje sloot met PiS. Het verbond leverde PiS een meerderheid in de lokale raad op en de linkse politicus een lucratieve functie. Het nieuws van deze week: de klokkenluider is zijn baan bij de gemeente kwijt. Mazanek: “We blijven lokale politici op de vingers kijken.”

Liberaal radiostation uit de lucht

Ook in Hongarije is er wederom ophef over de persvrijheid, nadat deze week een van de laatste onafhankelijke radiozenders van de ether verdween. In september 2020 bepaalde de nationale media-autoriteit in het land dat de uitzendlicentie van het liberale Klubradio niet verlengd zou worden. Volgens de mediawaakhond kwam het radiostation tot twee keer toe zijn wettelijke registratieplicht niet na, omdat het de benodigde documenten niet op tijd zou hebben ingediend. Klubradio zendt met regelmaat programma’s uit die kritisch zijn over de regering van premier Orbán.

Vorige week wees een rechtbank in Boedapest het bezwaar dat de radiozender aantekende tegen de opschorting van de vergunning van de hand, waardoor Klubradio sinds maandag officieel uit de lucht is. Volgens critici is het besluit symptomatisch voor de toenemende druk van de overheid om de onafhankelijke pers het zwijgen op te leggen. De Europese Commissie liet maandag weten dat Hongarije de fundamentele rechten van het EU-handvest moet respecteren, ‘inclusief de vrijheid van meningsuiting en informatie’.

Lees ook:

Met Index verdwijnt de onafhankelijke pers in Hongarije

Met het tot zwijgen brengen van de onafhankelijke nieuwssite Index blijven er maar weinig onafhankelijke media over in Hongarije. ‘Er is geen ander’, roepen demonstranten dan ook tijdens een demonstratie voor de persvrijheid.

Polen en Hongarije zwarte schapen in EU-rapport over de rechtsstaat

De Europese Commissie presenteert voor het eerst jaarlijkse landenbeoordelingen, naar een idee van Sophie In ’t Veld (D66). Nederland krijgt lof en een héél klein beetje kritiek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden