Duitse forensische experts op 23 augustus in het Berlijnse park Kleiner Tiergarten, waar Zelimkhan Khangoshvili werd doodgeschoten.

Spionage

Poetins spionnen gaan hun gang in het Westen

Duitse forensische experts op 23 augustus in het Berlijnse park Kleiner Tiergarten, waar Zelimkhan Khangoshvili werd doodgeschoten.Beeld AFP

Russische inlichtingendiensten worden steeds actiever en agressiever in het Westen. Volgens justitie blijkt dat ook in de MH17-zaak. ‘Poetin wil westerse landen onbestuurbaar maken.’

De Georgische asielzoeker Zelimkhan Khangoshvili wist dat hij gevaar liep. Hij had al meerdere moordpogingen overleefd. Daarom had de oud-rebellencommandant uit Tsjetsjenië, waar hij vocht tegen de Russen, asiel aangevraagd in Duitsland. Toch haalde de dood hem op 23 augustus vorig jaar in.

Na een bezoek aan een lokale moskee voor het vrijdaggebed liep Khangoshvili die middag tegen 13.00 door het Berlijnse park Kleiner Tiergarten toen een fietser op hem af reed. Khangoshvili wist de fietser nog om te duwen en probeerde te vluchten. Maar de belager kwam achter hem aan en schoot hem van dichtbij met een Glock-26-pistool met geluiddemper in zijn hoofd en schouder. De schutter gooide vervolgens het rijwiel, het wapen en een pruik in de nabijgelegen rivier de Spree en ging ervandoor, maar werd al snel gearresteerd.

In de maanden daarna hield justitie in Duitsland aanvankelijk de kaken stijf op elkaar over het onderzoek. Pas toen de aanklagers naar eigen zeggen harde bewijzen hadden dat de liquidatie was georkestreerd door Russische geheime agenten kwamen ze er mee naar buiten.

De verdachte zou Vadim Krasikov heten, een oud-commando van de Russische inlichtingendienst FSB, de opvolgers van de KGB uit de Sovjettijd. Onderzoeksjournalisten van onder meer het weekblad Der Spiegel wisten later aan de hand van mobieletelefoongegevens te achterhalen dat Krasikov in de maanden voor de aanslag meerdere bezoeken bracht aan FSB-centra in Rusland. Hij zou met een valse identiteit, geregeld door de FSB, via Parijs en Warschau naar Berlijn zijn gereisd.

De vier Russische inlichtingenofficieren die Nederland werden uitgezet vanwege hun operatie tegen de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW). Beeld ANP

Van desinformatie tot klassieke spionage

Om zijn afkeuring te uiten over zowel de brutale liquidatie als het gebrek aan Russische medewerking bij het onderzoek, zette Duitsland twee Russische diplomaten uit. Daarop zette Moskou op zijn beurt twee Duitse diplomaten uit. De Russische regering ontkende in eerste instantie glashard elke betrokkenheid bij de moord.

Maar na verloop van tijd benadrukte Moskou vooral dat de oud-jihadist, tegen wie Rusland een arrestatiebevel had lopen, zijn verdiende loon had gekregen. De Russische president Vladimir Poetin noemde Khangoshvili ‘wreed en bloeddorstig’.

Volgens deskundigen is de aanslag in Berlijn hiermee naar alle waarschijnlijkheid een zoveelste illustratie van de steeds actievere en agressievere manier waarop Russische veiligheidsdiensten de laatste jaren opereren in het Westen. De Russen bedienen zich daarbij van een mix van desinformatie, digitale piraterij, heimelijke politieke beïnvloeding, klassieke spionage en ook bedreigingen en liquidaties.

Zo klagen de Nederlandse officieren van justitie in het MH17-proces, dat deze week begon, dat Russische geheime diensten met onder meer hacks, nepnieuws en intimidaties proberen hun onderzoek te dwarsbomen. Volgens de aanklagers vrezen getuigen te worden omgebracht en werpen de machinaties ‘een donkere schaduw’ over de zaak.

“De activiteit van Russische inlichtingendiensten in het Westen neemt de laatste jaren sterk toe”, zegt de gerenommeerde Franse Ruslandexpert Françoise Thom. “Dat komt voor een groot deel door Poetin. Hij is zelf een voormalige KGB-officier en denkt nog steeds zo. Hij overschat de invloed van het Westen.”

Paranoïde wereldbeeld

Thom is gepensioneerd historica van de Sorbonne-universiteit in Parijs en publiceerde recentelijk het boek ‘Comprendre le poutinisme’, waarin ze het regime van de Russische sterke man onder loep neemt. Volgens de onderzoekster heeft Poetin zichzelf omringd met zogenoemde siloviki, haviken uit het veiligheidsapparaat die er, net als hij, een paranoïde wereldbeeld op na houden.

Zo zijn Poetin en deze securocraten ervan overtuigd dat het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en de latere ‘kleurenrevoluties’ in voormalige Sovjetstaten het resultaat waren van westerse machinaties. Zij menen dat Amerika en zijn bondgenoten nu ook de Russische federatie uit elkaar willen spelen. En daaruit trekken ze de conclusie dat ze, om Rusland te verdedigen, het Westen moeten verzwakken.

Deze op 4 oktober 2018 door Defensie verspreide foto toont vier afgeschermde agenten van de Russische militaire inlichtingendienst. Zij scharrelden rond op een parkeerterrein bij het gebouw van de Internationale organisatie voor het verbod op chemische wapens in Den Haag. Ze wilden het computersysteem hacken, wat de Nederlandse MIVD op het nippertje wist te voorkomen. Beeld AFP

“Poetin denkt dat het voor het overleven van Rusland nodig is om het Westen te verwoesten”, legt Thom uit. “Ook zint hij op wraak voor wat hij ziet als alle vernederingen van de laatste decennia. Hij wil de westerse democratieën ondermijnen en onze democratische instellingen kapot maken. Hij probeert westerse landen onbestuurbaar te maken.”

Brexiteers en AfD

Die missie onderneemt Rusland deels met openlijke staatspropagandakanalen zoals tv-zender RT en de nieuwssite Sputnik, die hun best doen om verdeeldheid te zaaien binnen de Navo en de Europese Unie en om de polarisatie in westerse landen op te poken. Zo geven deze kanalen steun aan de opstandige gele hesjes in Frankrijk, eurosceptische politici in allerlei landen en Schotse nationalisten die zich willen afscheiden van Groot-Brittannië. Alex Salmond, de separatistische oud-premier van Schotland, heeft zelfs een eigen wekelijkse show op RT.

Daarnaast maakt Moskou steeds assertiever gebruik van computerhacks en de stiekeme manipulatie van sociale media. De Amerikaanse speciale aanklager Robert Mueller stelde bijvoorbeeld vorig jaar in zijn eindrapport vast dat de Russische veiligheidsdiensten op grote schaal hebben geprobeerd de Amerikaanse verkiezingen van 2016 te beïnvloeden in het voordeel van Donald Trump.

De Britse diensten vermoeden ook dat Rusland heimelijk de brexiteers heeft gesteund. In Duitsland kijkt de veiligheidsdienst BfV met argusogen naar sommige leiders van de anti-immigratiepartij AfD die bewonderend flirten met Poetin. En in Spanje onderzoekt justitie momenteel of Russische agenten hebben geprobeerd om het separatisme in Catalonië op te porren.

Oude KGB-tradities

“Deze destabiliseringsoperaties, zoals rond de Amerikaanse verkiezingen, zijn een oude traditie uit de KGB-tijd”, zegt Ben de Jong, kenner van de Russische inlichtingendiensten en docent aan de Universiteit Leiden. “De Russen maken daarbij zoveel mogelijk gebruik van bestaande tegenstellingen en spanningen in onze westerse samenlevingen. Die proberen ze aan te wakkeren.”

Ook de klassieke dirty tricks uit de KGB-praktijk worden weer volop uit de kast gehaald. Zo zijn westerse inlichtingendiensten ervan overtuigd dat een poging tot een staatsgreep in het Balkanlandje Montenegro in 2016 het werk was van Eenheid 29155, een beruchte ultrageheime afdeling van de Russische militaire inlichtingdienst GROe.

Vier agenten van diezelfde GROe probeerden in 2018 in Den Haag ook het computersysteem van de internationale Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens te hacken – iets dat de Nederlandse militaire inlichtingendienst MIVD op het nippertje wist te voorkomen.

En vorig jaar arresteerde de Zwitserse politie twee Russische ‘loodgieters’, die opvallend lang verbleven in het chique ski-oord Davos, waar enkele maanden later het World Economic Forum zou worden gehouden. Na hun aanhouding claimden de twee diplomatieke immuniteit, maar volgens de Zwitserse politie waren de Russen helemaal niet geregistreerd als diplomaten, en wilden ze waarschijnlijk apparatuur installeren om wereldleiders te bespioneren.

Hele reeks moorden

Liquidaties, zoals vorig jaar in Berlijn, behoren eveneens tot het repertoire. Westerse inlichtingendiensten schrijven inmiddels een hele reeks moorden van de afgelopen jaren toe aan hun Russische tegenhangers.

Zo houdt de Britse regering de GROe verantwoordelijk voor de moordpoging met een zenuwgas op de dubbelspion Sergej Skripal in 2018 in het Britse Salisbury. En Bulgarije beschuldigt de beruchte Eenheid 29155 van twee pogingen in 2015 in de Bulgaarse hoofdstad Sofia om zakenman en wapenfabrikant Emilian Gebrev te liquideren. Ook daarbij zou een zenuwgas zijn gebruikt.

Volgens naspeuringen van onderzoekscollectief Bellingcat reisden drie geheim agenten van Eenheid 29155 in 2015 naar Sofia voor de liquidatie-operatie. Op beelden van bewakingscamera’s is te zien hoe een van hen, voorzien van hoedje, zonnebril en handschoenen, rondscharrelt in een parkeergarage waar de auto van Gebrev staat. De spion smeerde het gif waarschijnlijk op de deurgrepen van de wagen. Later die dag werd de Bulgaarse zakenman inderdaad onwel op een receptie. Toen was het trio al met het vliegtuig vertrokken naar de Turkse stad Istanbul.

Tegenover Bellingcat suggereerde Gebrev dat de Russische militaire inlichtingendienst het mogelijk op hem gemunt hadden omdat hij wapens leverde aan de Oekraïense regering, die verwikkeld was geraakt in een burgeroorlog met pro-Russische rebellen. Een Fins laboratorium vond later ook resten van een zenuwgas in zijn bloed. Maar Moskou ontkent in alle toonaarden iets te maken te hebben met het incident.

“Als de Russen worden betrapt, liegen ze er op los”, vertelt De Jong. “Ze verspreiden dan de wildste, vaak tegenstrijdige verhalen. Je zag dit ook duidelijk na het neerhalen van vlucht MH17 boven Oekraïne. Het gaat de Russen er niet zozeer om geloofd te worden. Ze willen vooral verwarring zaaien. Het idee is dat mensen zó worden overladen met desinformatie dat ze niks meer geloven. Ze moeten gaan denken dat de waarheid toch niet te achterhalen is.”

Aanpappen met Poetin

De opvallende comeback van de Russische spionnen plaatst Europese landen, waaronder Nederland, voor een probleem. Want tijdens de Koude Oorlog kregen Europese inlichtingendiensten veel steun van hun Amerikaanse collega’s, die zeer actief waren in Europa. Maar de Amerikanen hebben hun contra-spionage-activiteiten teruggeschroefd en de Europese diensten moeten dus meer zelf doen.

Volgens sommige deskundigen zouden de Europeanen er goed aan doen om meer te gaan samenwerken. Er wordt zelfs gepleit voor de vorming van een Europese contra-inlichtingendienst, naar het model van de Amerikaanse FBI. Maar zo’n gezamenlijke dienst is, mede gezien het opkomende nationalisme, onrealistisch. Europese landen zijn daarvoor te sterk verdeeld over hun houding ten opzichte van Rusland. West-Europese inlichtingendiensten zouden er bijvoorbeeld voor terugschrikken om al te veel informatie te delen met een land als Hongarije, dat de laatste jaren aanpapt met Poetin.

“Bij die recente liquidatie in Berlijn zwegen de Duitse aanklagers ook maandenlang over de rol van de Russen, omdat ze wisten dat een deel van de Duitse politiek sympathiseert met Poetin”, zegt expert Gustav Gressel van de European Council on Foreign Rela­tions, een pan-Europese denktank. “De aanklagers wachtten totdat ze echt honderd procent zeker waren dat Moskou er achter zat. Maar het probleem is dat ze daardoor heel lang een informatievacuüm lieten bestaan, waarvan de Russen gebruikmaakten. Poetin en zijn mensen konden maandenlang allerlei desinformatie verspreiden. Tegen de tijd dat de aanklagers alsnog met hun uitleg kwamen, geloofde een deel van de bevolking het al niet meer. De Russen boekten een succes.”

Beruchte hackersgroep

Volgens Gressel is het hoog tijd dat Europese regeringen onderkennen dat alle leugens, hacks en moorden van de Russische veiligheidsdiensten geen incidenten zijn, maar dat het gaat om een structurele spionage- en destabilisatiecampagne. En dat Europese diensten daartegen samen meer weerwerk moeten gaan bieden.

“Rusland is eigenlijk helemaal niet zo sterk hoor”, zegt Gressel. “Het is geen onbreekbare supermacht of iets dergelijks. Wij hebben hier in Europa ook prima inlichtingendiensten, met heel slimme mensen, en wij kunnen ook heel goed computers hacken. Dat heeft jullie Nederlandse inlichtingendienst een paar jaar geleden bijvoorbeeld laten zien toen zij doordrong in het computersysteem van een beruchte hackersgroep in Moskou.

“Maar dan moeten we hier wel de wil ontwikkelen om er meer tegen te doen. Op dit moment hebben delen van het Russische inlichtingenapparaat het gevoel dat ze in Europa bijna ongestraft hun gang kunnen gaan. En dat is gevaarlijk. Zolang ze denken dat ze hier nauwelijks worden tegengewerkt, gaan ze steeds verder.”

Lees ook:

‘Moskou saboteert doelbewust MH17-onderzoek’

Over een week begint in Nederland de strafzaak rondom de neergestorte vlucht MH17. Ondertussen blijkt Rusland het onderzoek al jaren te manipuleren, zo schrijft de Volkskrant.

De Nederlandse openheid over de Russische spionnen zet een nieuwe toon in spionnenland

Mark Galeotti, inlichtingenexpert, prijst de aanpak van Bijleveld, ‘maar als je serieus bent, moet je ook meer doen.’ 

Wat we weten over de Russische hackaanval tegen de OPCW

Nederland heeft dit voorjaar een Russische cyberaanval tegen de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW) verijdeld. Met een ongekende openheid maakte minister Ank Bijleveld van Defensie vandaag details van de operatie bekend. Vier Russische militaire spionnen zijn Nederland uitgezet naar aanleiding van de operatie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden