Mensenrechtenorganisatie

Poetin richt zijn pijlen nu ook op Memorial, ‘het morele geweten van Rusland’

Het kantoor van mensenrechtenorganisatie Memorial in Moskou. De organisatie werd in 1992 opgericht om misdaden van Stalin aan het licht te brengen. Beeld AFP
Het kantoor van mensenrechtenorganisatie Memorial in Moskou. De organisatie werd in 1992 opgericht om misdaden van Stalin aan het licht te brengen.Beeld AFP

In Moskou dient vandaag een tweede hoorzitting tegen de oudste ngo van Rusland: Memorial. De autoriteiten willen de mensenrechtenorganisatie liquideren. Critici wijzen erop dat daarmee het historisch geheugen en morele geweten van het land gewist worden.

Jarron Kamphorst

Duizenden mensen verzamelen zich ieder jaar op 29 oktober op het Ljoebjanka Plein in Moskou. Staand achter een spreekgestoelte met microfoon lezen ze namen op van Moskovieten die tijdens de Grote Terreur onder Sovjetleider Jozef Stalin om het leven kwamen. De herdenkingsceremonie duurt standaard een half etmaal, en die tijd is ook nodig. De paranoïde staatsterreur onder het stalinisme eiste tussen 1937 en 1938 de levens van 40.000 Russen in de hoofdstad.

De jaarlijkse herdenkingsceremonie is een initiatief van mensenrechtenorganisatie Memorial. De oudste, bekendste en volgens velen ook belangrijkste ngo van Rusland. Sinds de oprichting in 1989 - door onder meer Nobelprijswinnaar Andrej Sacharov - ziet Memorial het als haar missie om de geschiedenis terug te geven aan de Russische bevolking, door middel van onvermoeibaar en secuur historisch onderzoek. In een land waar vrijwel iedereen een verhaal heeft over voorouders die het slachtoffer werden van de willekeurige executiemachine van het Sovjetregime, is dat een even nobel als eindeloos karwei.

Maar de vraag is hoe lang dat nog kan. Vandaag dient in Moskou een hoorzitting in een rechtszaak waarbij Memorial in het beklaagdenbankje zit. Het Russische Openbaar Ministerie vroeg het Hooggerechtshof twee weken terug om de organisatie op te heffen. Volgens de aanklagers maakt de mensenrechtenclub zich systemisch schuldig aan overtredingen van de controversiële buitenlandse agentwet, die de organisatie onder meer verplicht om elke cent die binnenkomt te verantwoorden en al haar publicaties van het stigmatiserende etiket te voorzien.

Aanval op de Russische burgermaatschappij

Het nieuws over een aanstaande liquidatie van Memorial sloeg in als een bom bij het maatschappelijk middenveld in Rusland. Een bonte verzameling bekende Russen, nationale en internationale ngo’s, activisten, journalisten en politici spraken zich uit tegen de rechtszaak, die volgens hen bedoeld is om de Russische burgermaatschappij de nek om te draaien.

Onder hen onder meer de Duitse minister van buitenlandse zaken Heiko Maas, zijn Amerikaanse en Europese collega’s Antony Blinken en Josep Borrell, de liberale oppositiepartij Jabloko, Amnesty International, Human Rights Watch en de Russische auteur Ljoedmila Petroesjevskaja. Zij gaf een literaire prijs die ze in 2002 uit de handen van president Poetin ontving, terug. Een online petitie tegen de gedwongen opheffing werd al ruim 85.000 keer ondertekend.

Mocht de rechter besluiten de organisatie te liquideren, dan betekent dat volgens critici niet alleen het einde van de meest toonaangevende ngo van Rusland, maar ook de vernietiging van een deel van het nationaal geheugen. Een collectief geheugen, dat door minutieus spitwerk in de archieven van de Russische geheime diensten door activisten van Memorial de afgelopen drie decennia vorm kreeg.

Hoe sterk de wens onder Russen leeft om dat verleden te herdenken en hun voorouders een plek in de geschiedenis te geven, blijkt elk jaar tijdens de herdenkingsceremonie op Ljoebjanka die Memorial doopte tot ‘de terugkeer van de namen’. Deelnemers staan, weer of geen weer, uren in de rij met een vel papier in hun hand met daarop de naam, leeftijd, professie en executiedatum van de slachtoffers die even later over het plein in het centrum van Moskou klinken. Elke keer weer is het aangrijpend en huiveringwekkend in al zijn eenvoud.

Mensen leggen bloemen bij de Solovski steen op het Ljoebjanka Plein in Moskou. Op de achtergrond het voormalige hoofdkantoor van de KGB. Beeld AP
Mensen leggen bloemen bij de Solovski steen op het Ljoebjanka Plein in Moskou. Op de achtergrond het voormalige hoofdkantoor van de KGB.Beeld AP

Symbolische plek

Ook de locatie van de ceremonie staat bol van de symboliek. Aan het Ljoebjanka Plein ligt het voormalig hoofdkantoor van de geheime dienst KGB, die ten tijde van Stalin vrijwel alle buitengerechtelijke executies uitvoerde. Tegenwoordig huist de opvolger van het beruchte spionnengilde, de FSB, in hetzelfde imposante gebouw. Van 1998 tot 1999 kwam Vladimir Poetin er in zijn functie als directeur van de FSB.

Pal tegenover dat hoofdkantoor ligt de zogeheten Solovki steen. De gedenksteen dankt zijn naam aan een eilandengroep in de Witte Zee in het hoge noorden van Rusland, waar Vladimir Lenin in 1921 het eerste strafkamp van de Sovjet-Unie opende. Achteraf bleek het de kiem van de beruchte goelag, het netwerk van strafkampen waar miljoenen mensen de dood vonden. Activisten van Memorial brachten het rotsblok in 1989 vanaf de eilandengroep naar het centrum van Moskou, en sindsdien geldt het als vooraanstaand monument voor de slachtoffers van de goelag en het stalinisme. De namenceremonie vindt elk jaar plaats naast de Solovki steen waar nabestaanden voor de gelegenheid kaarsen branden en bloemen neerleggen.

Maar wat voor de één een rots in de branding is, is voor de ander de steen des aanstoots. Memorial wordt namelijk al jaren geterroriseerd door de staat. Naast de stigmatisering als ‘buitenlands agent’ kreeg de organisatie meermaals te maken met andere pesterijen van de autoriteiten. Om de haverklap stormden er overheidsinstanties binnen bij een van de regionale kantoren van Memorial. Was het niet de bouwinspectie die de constructie van een kantoor onder de loep kwam nemen, dan was het wel een inval van de belastingdienst, of een team brandweerlieden.

Graffiti op het kantoor van Memorial in Moskou met de tekst ‘een buitenlandse agent’. Beeld AFP
Graffiti op het kantoor van Memorial in Moskou met de tekst ‘een buitenlandse agent’.Beeld AFP

Alleenrecht op het collectieve geheugen

Vorige maand viel een stel nationalistische hooligans het kantoor van Memorial in Moskou binnen, toen de organisatie een film vertoonde over de hongersnood in Oekraïne die onder Stalin zeker drie miljoen mensen het leven kostte. Nadat de politie ter plaatse was, konden de hooligans zonder verdere problemen naar buiten lopen, maar het personeel en de bezoekers zaten uren vast in het gebouw en moesten hun persoonsgegevens delen.

De reden achter de staatsterreur laat zich raden. Zoals meer autocratische regimes, probeert het Russische regime de geschiedschrijving van het land te beïnvloeden. Alles wijst erop dat Poetin en de zijnen uit zijn op het alleenrecht op het collectieve geheugen. In toenemende mate probeert het Kremlin daarom de duistere kanten van het verleden weg te moffelen. Het mag best over Stalin gaan, maar enkel over ‘zijn’ overwinning op nazi-Duitsland in de Tweede Wereldoorlog.

De zwarte bladzijden van het stalinisme passen niet in het plaatje van Stalin als de grote overwinnaar. Het beeld van de massamoordenaar, die volgens conservatieve schattingen zeker zes miljoen doden op zijn naam heeft en volgens minder terughoudende ramingen minstens twintig miljoen, vegen de historici aan het Rode Plein daarom liever onder het tapijt.

Daarbij zien veel mensen binnen de Russische machtsstructuren liever niet dat de reputatie van de KGB en opvolger FSB wordt besmeurd. Politiek activist Roman Popkov legde wat dat betreft de vinger op de zere plek, toen hij kort na de aankondiging over de rechtszaak tegen Memorial op Facebook schreef dat juist Memorials onderzoek naar de handel en wandel van de veiligheidsdiensten de nagel aan de doodskist is voor de organisatie. ‘Wat de regering voorzichtig verwelkomde in de jaren negentig en nauwelijks tolereerde in de vroege jaren 2000, is nu onacceptabel geworden’, schreef hij. ‘Het besmeuren van de collectieve eer van de FSB wordt niet meer getolereerd.’

Het hoofdkantoor van de FSB aan het Ljoebjanka Plein in Moskou.  Beeld Reuters
Het hoofdkantoor van de FSB aan het Ljoebjanka Plein in Moskou.Beeld Reuters

Schaduwregering van ex-spionnen

Het is algemeen bekend dat er in de Russische politieke elite veel zogeheten siloviki rondlopen, mensen die hun carrière begonnen in de gelederen van de veiligheidsdiensten en vandaaruit op het zachte politieke pluche belandden. Die vrijwel onzichtbare schaduwregering van ex-spionnen ziet liever niet dat één van de beruchtste en in hun ogen belangrijkste instituten van het land reputatieschade oploopt door een stel historici die wroeten in het ongemakkelijke verleden van hun ex-werkgever.

Ook Poetin, die jarenlang voor de KGB en FSB werkte, houdt de goede naam van de veiligheidsdienst liever in stand. Niet voor niets neemt hij elk jaar uitvoerig de tijd om op 20 december, de nationale dag voor de veiligheidsdiensten, de speciaal-agenten in het zonnetje te zetten. Wie de diensten uitdaagt, bevindt zich op glad ijs. Temeer omdat de Russische veiligheidsdiensten zich kenmerken door een intrinsieke lichtgeraaktheid, rancune en wraakzucht.

Van die wrok lijkt Memorial na jarenlang volhouden nu definitief het slachtoffer. Om te beseffen hoe groot de consequenties van een eventuele sluiting van de organisatie zijn, volstaat een blik op de projecten die ze door de jaren heen op touw zette. Naast een onuitputtelijk archief van slachtoffers van de zuiveringen onder Stalin, zet Memorial zich ook in voor de huidige strijd tegen mensenrechtenschendingen.

De organisatie verzet zich consequent tegen arbitraire rechtszaken, politieke veroordelingen en andere uitwassen in het moderne Rusland. Eerder dit jaar diende de organisatie bijvoorbeeld een aanklacht in tegen vier mannen van Wagner, het Russische huurlingenleger dat naar verluidt namens het Kremlin gewapende conflicten uitvecht in onder meer Syrië en Libië. Aanleiding voor de aanklacht waren beelden waarop te zien is hoe het viertal een deserteur van het Syrische leger martelt, onthoofdt en zijn lichaam in brand steekt.

Onverschrokken

Het is veelzeggend voor de onverschrokkenheid waarmee Memorial de autoriteiten tegemoet treedt. Net zoals ze dat deed bij het aankaarten van de talloze misstanden in Tsjetsjenië, met dank aan activisten zoals Natalja Estemirova. Zij stelde namens Memorial in de beginjaren van Poetin de buitenrechtelijke executies, folteringen en ontvoeringen door de lokale autoriteiten in de deelrepubliek op de Kaukasus aan de kaak. In juli 2009 werd ze zelf in de Tsjetsjeense hoofdstad Grozny ontvoerd. Dezelfde dag werd ze teruggevonden in een bos in de aangrenzende deelrepubliek Ingoesjetië. Ze had schotwonden in haar hoofd en borst. De daders zijn nog altijd spoorloos.

Nog zo’n schrijnend verhaal is dat van Joeri Dmitriev, een historicus van Memorial die er zijn levenswerk van maakte om massagraven uit de Stalintijd bloot te leggen. Hij werd in 2016 gearresteerd op verdenking van het bezit van pornografisch materiaal van zijn pleegdochter. De bewijsvoering bestond uit naaktfoto’s van het meisje, die Dmitriev naar eigen zeggen maakte omdat ze aan ondergewicht leed. De foto’s dienden als documentatie van haar fysieke ontwikkeling voor sociale instanties zoals jeugdzorg. Hoewel diverse psychologen stelden dat het niet om pornografie ging, werd Dmitriev vorig jaar veroordeeld tot dertien jaar cel.

Historicus Joeri Dmitriev werd in 2020 veroordeeld tot dertien jaar cel. Beeld Reuters
Historicus Joeri Dmitriev werd in 2020 veroordeeld tot dertien jaar cel.Beeld Reuters

‘Absurde beschuldigingen’

Ook de jaarlijkse opstelwedstrijd die Memorial organiseert onder scholieren is sinds jaar en dag het mikpunt van hoon. Leerlingen die aan de competitie meedoen, schrijven een essay over familieleden die in de twintigste eeuw het slachtoffer werden van repressie. In plaats van dat de overheid het initiatief toejuicht als onderdeel van de historische bewustwording onder jongeren, krijgen deelnemende scholieren te maken met tv-ploegen van de staatstelevisie die ze beschimpen.

Tijdens de persconferentie die Memorial vorige week belegde naar aanleiding van de rechtszaak liet medeoprichter Jelena Zjemkova er geen misverstand over bestaan. “De autoriteiten hebben ons de oorlog verklaard.” Ze noemde de beschuldigingen absurd en stelde dat ‘wij geen agenten van wie dan ook zijn’. “Eerder is het andersom: we bedenken onze projecten zelf en vervolgens sluiten mensen en instanties zich bij óns aan.”

Diezelfde dag kreeg ze bijval van twee Russische Nobelprijswinnaars. In een gezamenlijke verklaring lieten Dmitri Moeratov, hoofdredacteur van de krant Novaja Gazeta, en Michail Gorbatsjov, de laatste leider van de Sovjet-Unie, weten dat ‘de activiteiten van Memorial altijd gericht waren op het herstel van historische gerechtigheid en het behoud van de herinnering van honderdduizenden die tijdens de jaren van repressie werden vermoord en verwond, om te voorkomen dat dit nu en in de toekomst nog eens gebeurt’.

Ook Tanya Lokshina, directeur van het Rusland-programma bij Human Rights Watch, had een soortgelijke boodschap tijdens de persconferentie vorige week. Volgens haar vertegenwoordigt Memorial het morele geweten van Rusland, en zal het de autoriteiten ook met deze ‘Orwelliaanse claim’ niet lukken om het ‘historisch geheugen en het verlangen van mensen naar fundamentele vrijheden en de rechtsstaat uit te roeien’. Daarom, besloot ze, ‘zal Memorial zegevieren’.

Lees ook:
Russische rechters dansen naar Poetins pijpen en vermorzelen tegenstanders van het Kremlin

De rechter in Moskou bepaalt maandag of de organisatie van Aleksej Navalny ‘extremistisch’ is. Met vaag geformuleerde wetsartikelen over ‘pornografie’ of ‘hoogverraad’ weet het regime elke tegenstander van Poetin gevangen te zetten. Navalny is lang niet het enige slachtoffer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden