Loyaliteit

Poetin krijgt nul op rekest van bondgenoot Kazachstan

De Russische president Poetin op het Petersburgse forum, waar de Kazachse president Tokajev (achter hem) een bommetje liet ontploffen.  Beeld AP
De Russische president Poetin op het Petersburgse forum, waar de Kazachse president Tokajev (achter hem) een bommetje liet ontploffen.Beeld AP

De presidenten van Rusland en Kazachstan liggen overhoop over de oorlog in Oekraïne. Zijn de twee landen nog wel bondgenoten?

Eric Brassem

Het lijkt te toevallig. De Russische havenstad Novorossisk, aan de Zwarte Zee, heeft deze week de wateren deels afgesloten. Reden: er zouden onontplofte bommen en torpedo’s gevonden zijn uit de Tweede Wereldoorlog, precies waar tankers normaliter Kazachstaanse olie tanken – de pijplijn vanuit Kazachstan eindigt in Novorossisk.

De afsluiting van de haventerminal is een strop voor Kazachstan, want vrijwel alle olie die het land exporteert loopt via die haven, en olie is goed voor bijna driekwart van Kazachstans totale exportcijfers. De maatregel volgde pal op een openbare aanvaring, vorige week, tussen president Kassim-Zjomart Tokajev van Kazachstan en de Russische president Vladimir Poetin.

Dat gebeurde op het Internationaal Economisch Forum in Sint-Petersburg. Alle gasten uit het Westen ontbraken op dit jaarlijkse evenement. Tokajev was niet de minste gast. Zijn grondstoffenrijke land maakt deel uit van de door Rusland geleide alternatieven voor de Europese Unie en de Navo (de EAEU, Euraziatische Economische Unie, en de CSTO, Verdragsorganisatie voor Collectieve Veiligheid).

Tokajev zat naast Poetin op een podium voor een dubbelinterview. Gaat Kazachstan net als Rusland de ‘volksrepublieken’ Donetsk en Loegansk in Oekraïne erkennen, werd hem gevraagd.

Nee, zei de president. Als we alle aspirant-staten ter wereld gaan erkennen, tellen de Verenigde Naties straks geen 193 maar wel vijfhonderd lidstaten. Slecht voor de stabiliteit in de wereld, aldus Tokajev, dus gaat Kazachstan niet over tot erkenning van ‘de quasi-territoriale staten die Loegansk en Donetsk volgens ons zijn’. En trouwens, datzelfde geldt voor Zuid-Ossetië en Abchazië, de Georgische gebieden die zich met Russische steun hebben afgescheiden.

Te kijk gezet

Het gebeurt niet vaak dat Poetin zo openbaar te kijk wordt gezet. Wel gaf Tokajev vaker blijk van zijn afwijkende kijk op de oorlog in Oekraïne. Een paar dagen voor de bijeenkomst zei hij tegen de zender Rossija-24 dat Kazachstan de westerse sancties tegen Rusland respecteert - oftewel: Rusland moet niet denken dat het via ons de sancties kan omzeilen. En in februari had Kazachstan het Russische verzoek afgewezen om troepen te leveren voor Poetins ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne.

null Beeld brechtje rood
Beeld brechtje rood

Geen wonder dat Tokajev mikpunt is van Russische commentaren, waarin wordt geopperd dat Rusland moet overgaan tot annexatie van Kazachstaanse gebiedsdelen waar overwegend Russen wonen (die maken ongeveer 20 procent van de bevolking uit). “Kijk heel goed naar wat er gebeurt in Oekraïne, en denk daar ernstig over na”, richtte tv-ster Tigran Keosayan zich in april tot Tokajev.

Tokajevs Russische critici borduren voort op wat Poetin al in 2014 verklaarde: Kazachstan is eigenlijk geen staat, nooit geweest ook. Precies wat Poetin ook denkt over Oekraïne, en in Sint-Petersburg betoogde hij dat heel het territorium van de voormalige Sovjet-Unie behoort tot ‘historisch Rusland’.

Opmerkelijk is dat Tokajev in zekere zin bij Rusland in het krijt staat. In januari woedde in Kazachstan een opstand. Die werd mede bedwongen dankzij ingevlogen troepen van het CSTO-bondgenootschap, geleid Rusland. Tokajev mag dus wel een toontje lager zingen, aldus de Russische kritiek. Tokajev bitste tegen Rossija-24 terug dat Russen niet moeten denken dat “Kazachstan nu eeuwig dankbaar moet zijn en Rusland moet bedienen en zich voor zijn voeten moet buigen.”

Bommen

Waarom legt Rusland de tankers met Kazachstaanse olie in Novorossisk stil? Vanwege niet-ontplofte bommen in de haven? Of vanwege de spreekwoordelijke bommen die Tokajev in Sint-Petersburg liet ontploffen?

Tokajev heeft hoe dan ook duidelijk gemaakt dat hij de oorlog in Oekraïne inderdaad opvat als een waarschuwing. Hij trekt daaruit andere conclusies dan Moskou graag zou zien: hij stelt zich assertief op, ook tegen de algemene verwachting na de bedwongen opstand in januari, die luidde dat hij voortaan in de zak zou zitten bij Poetin. In Sint Petersburg wees Tokajev er fijntjes op dat de betrekkingen met buurland China net zo belangrijk zijn als die met Rusland. Poetins militaire en economische samenwerkingsverbanden lopen gevaar als al die ex-Sovjetstaten zich net zo obstinaat gaan opstellen als de voornaamste van hen, Kazachstan.

Naast angst voor Russische inmenging, heeft Kazachstan nog een reden om Moskou op enige afstand te houden: de angst voor de westerse sancties tegen Rusland. Die kunnen Kazachstan ook raken, al was het maar omdat het land rijk is aan pijpleidingen waarin het Russische en Kazachstaanse gas en olie op tamelijk onnavolgbare wijze heen en weer worden gepompt. Voor alle zekerheid heeft Kazachstan deze maand zijn exportolie ‘herdoopt'. Tot voor kort werd die aangemerkt als Rebco, wat staat voor Russian Export Blend Crude Oil. Voortaan heet het Kebco, waarbij de K staat voor Kazachstan.

Lees ook:

Russen vertrekken uit Kazachstan, maar de invloed blijft

Met gepast ceremonieel is de voornamelijk Russische troepenmacht in Kazachstan begonnen met de terugtrekking. Missie volbracht?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden