AnalyseGrondwetswijziging Rusland

Poetin kan met verschillende trucs voor altijd aan de macht blijven

Vladimir Poetin in Moskou, eerder deze week. Welke opties heeft Poetin om ook straks de touwtjes in handen te houden?Beeld AP

Na vier presidentstermijn loopt in 2024 het tijdperk van Vladimir Poetin (67) ten einde, al kan een aanstaande grondwetswijziging het tij nog voor hem keren.

De Russische president Vladimir Poetin wil de grondwet veranderen en heeft een grote commissie benoemd die zich over zijn voorstellen buigt. Daarin zitten niet alleen juristen en parlementsleden, maar opmerkelijk genoeg ook bekende artsen, een olympisch sportkampioene, museumdirecteuren en Ruslands eerste vrouw in de ruimte. Het resultaat van hun werk moet leiden tot een nieuw politiek staatsbestel, waarin naar verwachting ook plaats is voor Poetin, na afloop van zijn ­presidentiële termijn in 2024. Welke opties heeft Poetin om ook straks de touwtjes in handen te houden?

Meer termijnen

De simpelste maar tegelijk ook minst voor de hand liggende optie: het parlement zou de grondwet kunnen wijzigen en de beperking van het aantal presidentiële termijnen kunnen opheffen. Men noemt dat wel ‘de Chinese variant’. Maar Poetin heeft altijd gezegd dat hij niet van plan is de grondwet op dat punt ten gunste van zichzelf aan te passen.

President van de unie

De twee voormalige Sovjetrepublieken Rusland en Wit-Rusland vormen al sinds 2000 een zogeheten ‘uniestaat’. Dat houdt in dat er geen grenscontrole meer is tussen beide landen en dat de Russen en de Wit-Russen bij de paspoortcontrole op het vliegveld samen een apart loket hebben.

Al jaren wordt gesproken over verdere integratie, met bijvoorbeeld een gezamenlijke munt en defensie. Als die plannen worden gerealiseerd, kan er een nieuwe staat ontstaan met een nieuwe grondwet en een president, die heel goed Vladimir Poetin zou kunnen heten, die daarmee dus zijn macht zou kunnen behouden.

De Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko, die eerder ook weleens heeft gespeeld met het idee (met zichzelf in de hoofdrol), houdt de boot af, want hij wil niet dat zijn land door Rusland wordt opgeslokt en wordt gereduceerd tot een provincie van het grote buurland. Opmerkelijk genoeg krijgt ­Loekasjenko daarbij de steun van de Wit-Russische oppositie, die vreest voor het verlies van de Wit-Russische soevereiniteit ten faveure van de Russen.

Beeld AP

Sterke premier

Poetin was al tweemaal premier. Eerst in 1999 en 2000 voorafgaand aan zijn presidentschap, vervolgens van 2008 tot 2012, toen hij zijn eerste twee ambtstermijnen als president erop had zitten en die functie niet langer mocht bekleden. Dmitri Medvedev was toen de president, maar Poetin bleef achter de schermen de regie houden.

Dankzij de in 1993 aangenomen grondwet ligt het zwaartepunt van de macht bij de president. Dat zou kunnen veranderen, als de president, net als in Duitsland, een meer symbolische functie krijgt en de macht wordt overgeheveld naar ­parlement en ­regering. De feitelijke leiding van het land zou dan bij de premier ­komen te liggen. Deze optie werd lang beschouwd als een van de meer waarschijnlijke, maar lijkt na de voorstellen van Poetin op een ­zijspoor beland.

Poetin zei woensdag in zijn state of the nation-toespraak dat Rusland hoe dan ook een presiden­tiële republiek moet blijven, waarin het parlement weliswaar meer armslag krijgt bij de benoeming van de regering, maar de president het recht behoudt de premier en afzonderlijke ministers naar huis te sturen.

Kazachstan-variant

Vanuit Rusland zijn de gebeurtenissen in buurland Kazachstan de afgelopen jaren nauwlettend gevolgd. Noersoeltan Nazarbajev zat daar sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 stevig in het zadel, maar werd ook een dagje ouder. Inmiddels is hij 79, en vorig jaar heeft hij afstand gedaan van zijn presidentschap. Kazachstan heeft nu een nieuwe president, een vertrouweling van Nazarbajev, maar de oude leider ­behoudt nog altijd veel invloed als voorzitter van de nationale veiligheidsraad en leider van de regeringspartij. Ook geniet Nazarbajev de ­levenslange status van ‘leider van de natie’.

De door Poetin voorgestelde grondwetswijzigingen suggereren dat de Kazachstan-variant ook voor hem een reële optie is. Poetin heeft de afgetreden premier Medvedev ­benoemd tot vice-voorzitter van de veiligheidsraad, een functie die tot op heden niet bestond en door sommige waarnemers al is vergeleken met de post van vice-president. Poetin zit nu als president de veiligheidsraad voor, een overlegorgaan waarin ook de hoofden van de zogeheten ‘machtsministeries’ zitting hebben, zoals defensie, binnenlandse zaken en de veiligheidsdiensten. De veiligheidsraad wordt wel vergeleken met het Politbureau uit de Sovjettijd. Het is denkbaar dat Poetin ook na zijn presidentschap in de raad zal blijven en daarmee grote invloed zal behouden.

Staatsraad

Een vergelijkbare optie is het opwaarderen van de staatsraad, een tot dusverre tamelijk amorf overleg­orgaan van de president met de ­regionale leiders, dat een paar keer per jaar bij elkaar komt. Poetin wil dat de staatsraad een plek krijgt in de grondwet en daarmee dus aanzienlijk meer gewicht krijgt. Hoe de functies van de staatsraad dan verder kunnen worden ingevuld is nog onduidelijk.

Maar in een situatie waarin de macht meer dan nu wordt verdeeld over verschillende instanties, beide kamers van het parlement meer volmachten krijgen, en die van de president juist enigszins worden ingeperkt, kan het belang van een organisatie als de staatsraad aanzienlijk toenemen. Poetin zou na zijn presidentschap de vernieuwde raad kunnen voorzitten om op die manier een prominente rol te blijven spelen.

Lees ook:

Rusland is ook na 2024 niet van Poetin af

De Russische president Poetin lijkt met nieuw plan zijn sleutelpositie veilig te willen stellen voor later. 

Poetin ziet nóg een presidentiële termijn wel zitten

Tijdens zijn jaarlijkse persconferentie ging Vladimir Poetin in op een vraag over zijn opvolging in 2024. Het was voor het eerst dat hij publiekelijk zinspeelde op een mogelijk vervolg van zijn politieke carrière na het einde van zijn termijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden