Corruptie in Rusland

Poetin houdt de corruptie in Rusland in stand, maar ook het Westen heeft boter op het hoofd

De politie arresteert demonstranten die in Moskou protesteren tegen de veroordeling van Alexej Navalny. Beeld AFP
De politie arresteert demonstranten die in Moskou protesteren tegen de veroordeling van Alexej Navalny.Beeld AFP

De demonstranten in Rusland protesteren niet alleen voor de vrijlating van oppositieleider Aleksej Navalny. Bovenal komen ze in opstand tegen het door en door corrupte Russische regime. Europa staat ze daarin niet echt ter zijde.

Goud geschilderde wc-borstels en blauwe boxershorts. Het zijn de onschuldige symbolen van het protest dat zich sinds vorige maand in de Russische straten afspeelt. Alledaagse voorwerpen waarmee demonstranten hun ongenoegen uiten over de arrestatie en – sinds deze week – veroordeling van oppositieleider Aleksej Navalny. Ze illustreren een en hetzelfde probleem: de doorgeslagen corruptie onder de Russische politieke elite waar Navalny zo fel tegen ageert.

Zo komt de gouden wc-borstel rechtstreeks uit het video-onderzoek dat Navalny een kleine drie weken geleden publiceerde over een exorbitante villa aan de Zwarte Zee die volgens de anticorruptieactivist aan president Vladimir Poetin toebehoort. In het megalomane paleis zouden volgens het onderzoek met bladgoud belegde wc-borstels ter waarde van 650 euro naast de toiletten staan.

De blauwe onderbroek is net zo goed een symbool van ziekelijk machtsmisbruik. Sinds december poseren demonstranten online in blauw ondergoed of ze hangen onderbroeken aan verkeersborden op straat. Het kledingstuk verwijst naar de vergiftiging van Navalny afgelopen zomer. Met een neptelefoontje wist de oppositieleider te achterhalen dat een geheim agent van de veiligheidsdienst FSB in augustus het zenuwgas novitsjok in zijn hotelkamer op een, inderdaad blauwe, onderbroek smeerde.

Een demonstrant in Moskou houdt op 31 januari 2021 een gouden wc-borstel vast, het symbool voor de corruptie in Rusland. Beeld Reuters
Een demonstrant in Moskou houdt op 31 januari 2021 een gouden wc-borstel vast, het symbool voor de corruptie in Rusland.Beeld Reuters

Het zijn schrijnende voorbeelden die voor veel Russen bevestigen dat de overheid misdadig is en alleen aan zichzelf denkt. Navalny speelt als geen ander in op dat sentiment en weet de apathische en apolitieke houding die veel Russen hebben te doorbreken. Hij toont de megalomanie, schofterigheid en vanzelfsprekendheid waarmee de corruptie en kleptocratie in de Russische elite gepaard gaan. Hij benoemt in zijn video Een paleis voor Poetin geen probleem, hij stelt een diagnose. In de meest letterlijke zin van het woord. Hij noemt Poetin ‘geestesziek’ en ‘geobsedeerd met rijkdom en luxe’.

Sluimerende onvrede is nu onvervalste woede

Navalnys boodschap, geïllustreerd met expliciete voorbeelden, slaat aan bij veel Russen. Net als de slagzin dat de Poetingezinde regeringspartij Verenigd Rusland een partij van ‘oplichters en dieven’ is. Het zijn aforismen die de vinger op de zere plek leggen en de sluimerende onvrede onder veel Russen opstoken tot onvervalste woede. Want zij weten dat corruptie een chronische ziekte is waar het land al jaren mee kampt.

Dat blijkt ook uit de cijfers. Volgens statistieken van de Russische regering zelf is in 2019 ongeveer 20 procent van het overheidsbudget achterovergedrukt. Wie bedenkt dat overheidsuitgaven in Rusland rond de 30 procent van het bbp bedragen, komt tot de conclusie dat jaarlijks iets meer dan 6 procent van dat bbp op illegale manier in de zakken van corrupte bureaucraten verdwijnt. Een dikke 100 miljard dollar.

Volgens Transparancy International betaalt één op de drie Russen bovendien elk jaar wel een of meerdere keren steekpenningen in ruil voor overheidsdiensten. Het nationale anticorruptiecomité schat de winsten die met corruptiegerelateerde zaken gepaard gaan op 300 miljard dollar per jaar. Niet bepaald de ‘dictatuur van de wet’ die Poetin bij zijn aantreden in 2000 beloofde om de, ook toen al, wijdverbreide corruptie te bestrijden.

De vraag is: hoe valt die systemische corruptie te bestrijden? In het huidige politieke klimaat lijkt het uitbannen van corruptie vrijwel onmogelijk. Het gebrek aan onafhankelijke rechtspraak, vrije pers en andere mechanismen die de transparantie van de overheid en financiële geldstromen bevorderen en illegale praktijken bestraffen, is desastreus en staat elke oplossing in de weg. Zonder politieke wil zal er niet snel een einde komen aan de corruptie in de Russische samenleving.

Niet olie of gas, wordt wel gezegd, maar corruptie is Ruslands grootste exportproduct

Maar om te stellen dat de Russische corruptie een louter binnenlands probleem is, is te makkelijk. Ook het Westen speelt een grote rol in de bestendiging van corruptie in Rusland, doordat rijke Russen die nauwe banden met het Kremlin hebben hun, al dan niet illegaal verkregen, kapitaal massaal op Europese en Amerikaanse rekeningen stallen. Niet voor niets wordt wel eens gezegd dat niet olie of gas, maar corruptie het grootste exportproduct van Rusland is.

Ook hier is een specifiek cijfer veelzeggend. Volgens recent onderzoek van de Amerikaanse Columbia Universiteit staat er voor 1000 miljard dollar aan Russisch geld op buitenlandse rekeningen. Dat is zeker niet allemaal zwart, maar wie bedenkt dat Russen in totaal 2200 miljard dollar bezitten, snapt dat bijna de helft daarvan in het buitenland geparkeerd staat en dus niet ten goede komt aan de gemiddelde Rus.

Anticorruptieactivisten zoals Navalny benadrukken daarom dat het Westen een belangrijke rol speelt in de bestrijding van corruptie in Rusland. Volgens hen heeft het Westen boter op het hoofd, omdat regeringsleiders in de Verenigde Staten en Europa met de sancties die ze de afgelopen jaren instelden tegen talloze bedrijven en individuen altijd hun pijlen richtten op de net-niet-grote-vissen. Veelal gaat het om zogenoemde siloviki, obscure types uit het Russische veiligheidsapparaat waar er duizenden van rondlopen.

Als de bestaande Westerse sancties hun uitwerking missen, aan wie moeten ze dan worden opgelegd? Aleksej Navalny stelde vlak voor zijn terugkeer naar Rusland vorige maand een lijst op met 35 namen, van wie er acht prioriteit hebben.

Roman Abramovitsj “Een van de belangrijkste facilitators en profiteurs van de Russische kleptocratie met nauwe banden en bezittingen in het Westen”, stelt het team van Navalny. Abramovitsj is al jaren dik met Poetin en is onder meer eigenaar van de Londense voetbalclub Chelsea.

Michaïl Moerasjko, minister van volksgezondheid. Volgens Navalny en consorten speelde Moerasjko een cruciale rol in het toedekken van zijn vergiftiging afgelopen zomer. Ook zou Moearsjko hebben geprobeerd Navalnys evacuatie naar Duitsland te verhinderen.

Denis Bortnikov, vicedirecteur van staatsbank VTB Bank, en de zoon van Alexander Bortnikov, directeur van geheime dienst FSB. Volgens Navalny dient Bortnikov junior als portemonnee voor zijn vaders onrechtmatige zaakjes.

Andrej Kostin, directeur van diezelfde VTB Bank, een instituut dat volgens Navalny de spin in het web is van corrupte geldstromen van en naar het Kremlin en de veiligheidsdiensten.

Dmitri Patroesjev, minister van landbouw en de zoon van Nikolaj Patroesjev, de directeur van de Russische veiligheidsraad en bondgenoot van het eerste uur van Poetin.

Igor Sjoevalov, voorzitter van VEB.RF, een van de grootste investeringsmaatschappijen van Rusland. Sjoevalov was van 2008 tot 2018 vicepremier. Volgens Navalny speelde hij “een zeer grote rol in het op touw zetten van het staatscorruptiesysteem”.

Vladimir Solovjev, mediapersoonlijkheid van de Russische staats-tv en “een van de belangrijkste spreekbuizen van de autoritaire propaganda”.

Alisjer Oesmanov, oligarch van de oude stempel en goed voor ruim 16 miljard euro. “Een van de belangrijkste facilitators en profiteurs van de Russische kleptocratie met stevige banden met en aanzienlijke bezittingen in het Westen”.

Dat helpt weinig, meent Navalnys bondgenoot Vladimir Asjoerkov, die vorige maand stelde dat “het niet genoeg is om sancties op te leggen aan de mensen die slechts bevelen opvolgen door dissidenten te arresteren of te vermoorden. Het Westen moet de beleidsmakers en de mensen die hun geld bewaren sancties opleggen. Alleen dat zal invloed hebben op het gedrag van de autoriteiten.”

Navalny vindt dat Amerikaanse en Europese leiders zich moeten richten op de mensen die werkelijk dicht bij Poetin staan, en op de president zelf. Woensdag zei Leonid Volkov, coördinator van Navalnys anticorruptieorganisatie, tegen Europese regeringen: “Heel veel geld van Poetin bevindt zich in Europa. De respons [op Navalnys veroordeling, red.] moet zich op dat geld focussen. Ga achter het geld aan, neem bezittingen van Poetins beste vrienden, bondgenoten en oligarchen in beslag.”

Meer durven leiders in Europa niet aan, of beter: ze willen niet

Of de EU en de VS gehoor zullen geven aan die oproep is echter sterk de vraag. De veroordelingen van de arrestatie en berechting van Navalny zijn niet mals, maar actie blijft vooralsnog uit. Wel buigt de EU zich op 22 februari over ‘mogelijke verdere actie tegen Rusland’. Maar Europese diplomaten lieten al doorschemeren dat maatregelen zich waarschijnlijk alleen richten op functionarissen die direct betrokken waren bij de zaak-Navalny.

Meer durven de leiders in Europa kennelijk niet aan. Of beter gezegd: ze willen er niet aan, omdat er op de achtergrond andere belangen spelen. Zo wil Berlijn, om een voorbeeld te geven, Moskou niet tegen zich in het harnas jagen, omdat het graag de gaspijpleiding Nord Stream 2 af wil krijgen. Meer in het algemeen speelt de energievoorziening een grote rol in het afhouden van rigoureuze sancties tegen Rusland. Grote delen van Europa zitten er immers warmpjes bij dankzij Russisch gas.

Bovendien bestaat de kans dat het Westen zich in de voet schiet met sancties tegen hooggeplaatste Russen. Dat gebeurde in 2018 toen Washington besloot het Russische metaalbedrijf Rusal van oligarch Oleg Deripaska te sancties op te leggen. Rusal is goed voor zeker 6 procent van de wereldwijde aluminiumproductie, waardoor onder meer Amerikaanse producenten van blikjes ook de pijnlijke gevolgen voelden.

Daarom zal het Westen ook nu vermoedelijk kiezen voor strafmaatregelen tegen laagvliegers, maar die wel met de nodige ronkende taal verkopen. Voor Moskou zijn dat niet meer dan een paar speldenprikjes die het Kremlin er zeker niet toe zullen bewegen schoon schip te maken, Navalny vrij te laten of de corruptie aan te pakken.

En zolang dat niet gebeurt, zullen de gouden wc-borstels en blauwe onderbroeken nog niet uit het Russische straatbeeld verdwijnen.

Advocaat Grigory Masjanov: Niet alles gaat over omkoping, corruptie manifesteert zich vaak op meer doortrapte wijze

null Beeld AFP
Beeld AFP

Advocaat Grigory Masjanov (24) staat slachtoffers van corruptie bij. Vanuit zijn kantoor in Moskou vertelt hij over de soorten en maten van corruptie die hij zoal langs ziet komen. “Verreweg de meeste strafzaken zijn gebaseerd op ongefundeerde aanklachten. Dreigen met vervolging of gevangenisstraf is een veelgebruikte manier om mensen onder druk te zetten.”

Dit soort ‘justitiële corruptie’ rijmt wellicht niet met het klassieke beeld dat mensen van corruptie hebben, maar is er net zo goed onderdeel van, zegt Masjanov. “Niet alles gaat over omkoping. In Rusland manifesteert corruptie zich vaak op meer doortrapte wijze, zoals in machtsmisbruik in de rechtszaal.” Dat heeft alles te maken met het feit dat rechters vrijwel altijd gehoorzamen aan de openbaar aanklager, meent Masjanov. “Dus is het voor zo’n lokale aanklager eenvoudig om bij een of andere zakenman langs te gaan om voor zijn zoon een aandeel af te dwingen in diens bedrijf. Geeft de zakenman dat niet, dan dreigt de aanklager met vervolging.”

Maar de contanten-in-de-hand-van-een-ambtenaar-corruptie bestaat ook nog, verzekert Masjanov. “Alle chauffeurs in Rusland kopen wel eens een verkeersagent om, in ziekenhuizen betalen mensen voor een snellere behandeling en op universiteiten kopen studenten professoren om voor betere cijfers.” Al plaatst hij een kanttekening. “Een student die een leraar omkoopt, doet dat op eigen initiatief. Niemand dwingt hem. Datzelfde geldt voor patiënten in ziekenhuizen. Daaruit valt op te maken hoe systemisch corruptie is in Rusland. Veel mensen beschouwen smeergeld als een manier om dingen sneller en met minder gedoe voor elkaar te krijgen.”

Ilja Sjoemanov (Transparency International): Er is bijna geen verschil meer tussen criminelen en corrupte leden van een lokaal parlement

null Beeld AFP
Beeld AFP

Volgens Ilja Sjoemanov (40), directeur van de Russische tak van Transparency International, is corruptie in Rusland de afgelopen decennia van gedaante veranderd. “Ze is meer verborgen dan tien of twintig jaar geleden”, zegt hij telefonisch vanuit Moskou. “In de jaren negentig was corruptie veel agressiever. Bedrijven werden letterlijk binnengevallen door siloviki (leden van de veiligheidsdiensten, red.) die handelden in opdracht van financiële groepen en geld kwamen aftroggelen.”

“Daarnaast concurreerden criminele organisaties en corrupte ambtenaren toen nog met elkaar. Tegenwoordig zijn die twee één en dezelfde; er bestaat bijna geen verschil meer tussen criminelen en corrupte leden van een lokaal parlement.” Die samensmelting maakte corruptie in Rusland subtieler, meent Sjoemanov. “Smeergeld betalen is veel minder wijdverbreid dan voorheen. Dat komt met name door de ontwikkeling van elektronische diensten bij de overheid, waardoor omkoping sterk is teruggedrongen.”

“Wel duiken er af en toe nog van die klassieke verhalen op. Zoals een FSB-kolonel die onlangs met een tas met 1 miljard roebel (ruim 11 miljoen euro, red.) in de kraag werd gevat. Maar dat is een uitzondering. Slechts de corrupte dinosauriërs gaan nog zo te werk, de rest is een stuk subtieler.”

De moderne Russische zwendelaar verbergt zijn corrupte zaakjes beter. “Wat veel gebeurt is dat familieleden van ambtenaren lucratieve overheidscontracten krijgen of via ingewikkelde constructies luxueuze huizen in bezit krijgen. Ook de corrupte figuren in Rusland hebben zich geprofessionaliseerd.”

Lees ook:

Sergei Guriev: Rusland is corrupt, met dank aan het Westen

Corruptie is in Rusland dagelijkse kost en het Westen helpt het in stand te houden. Toch meent Sergei Guriev dat Rusland de Europese weg zal bewandelen en corruptie uitbant.

Poetins wrede prutsers: waarom de Russische geheime dienst slordig werd

De Russische geheime dienst FSB komt steeds vaker in het nieuws doordat geheime operaties in de openbaarheid terechtkomen, zoals in de zomer bij de vergiftiging van Aleksej Navalny. Wat is er aan de hand bij de opvolger van de ooit roemruchte KGB?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden