Verkiezingen VS

Pleegt Trump nu een ordinaire staatsgreep?

Beeld AP

Ook na een week blijft de Amerikaanse president Trump weigeren om de verkiezingsuitslag te erkennen. Moeten we ons zorgen gaan maken om de Amerikaanse democratie?

1. Is dit een staatsgreep?

Dit is wat er de afgelopen week in de Verenigde Staten gebeurde: een oppositieleider won de verkiezingen, de zittende president weigerde die uitslag te erkennen, riep zichzelf tot winnaar uit en beschuldigde de oppositie zonder een sprankje bewijs van grootschalige fraude. Regeringsgetrouwe media voerden anonieme getuigen op die oncontroleerbare verhalen over stemfraude vertelden, terwijl internationale waarnemers dat tegenspreken. Bij sommige stembureaus verzamelden zich gewapende aanhangers van de president om verhaal te halen.

De president ontsloeg vervolgens zijn kritische minister van defensie en enkele topambtenaren, terwijl de loyale minister van buitenlandse zaken een ‘soepele overgang naar een tweede regering-Trump’ voorspelde. De oppositieleider werd toegang tot informatie en fondsen ontzegd waar hij formeel recht op heeft om de regeringsoverdracht voor te bereiden.

Als bovenstaande gebeurtenissen zich ergens in Zuid-Amerika of in een voormalige Sovjetrepubliek hadden voltrokken, dan was de internationale gemeenschap waarschijnlijk allang over sancties aan het overleggen. En dus duikt dat woord, staatsgreep, ook in serieuze Amerikaanse media steeds vaker op, wel nog met een ongelovig vraagteken erachter.

De gebeurtenissen deden zich natuurlijk voor in de Verenigde Staten, een land met een lange democratische traditie en sterke instituties zoals een onafhankelijke rechtspraak en een leger dat trouw is aan de grondwet, niet aan de president. Dus volgt er achter dat ongelovige vraagteken meestal de verzekering dat die instituties er heus wel voor zullen zorgen dat Joe Biden op 20 januari gewoon wordt geïnaugureerd. Evengoed: dat Amerika momenteel door onbekende staatkundige wateren navigeert, dat leidt geen twijfel.

2. Is er inmiddels enig bewijs voor onregelmatigheden?

Al de hele week wordt de ene na de andere rechtszaak van de Trump-campagne niet-ontvankelijk verklaard, omdat er tot nu toe geen enkel bewijs is voor fraude. Terwijl Trump bijvoorbeeld blijft twitteren dat Republikeinse waarnemers niet toegelaten werden in stemlokalen in Pennsylvania, moeten zijn advocaten in de rechtszaal toegeven dat ze daar eigenlijk geen voorbeelden van paraat hebben. Een commissie van ambtenaren die toezicht hielden op de verkiezingen deed donderdag een opmerkelijke verklaring uitgaan dat dit de veiligste verkiezingen uit de Amerikaanse geschiedenis waren. Enkele Republikeinen zijn uit wanhoop al overgegaan tot het uitloven van geldbeloningen voor tips die leiden tot het aantonen van Democratische stemfraude.

De waarnemingsmissie van de OVSE, die de verkiezingen monitorde, spreekt in een voorlopig rapport van verkiezingen die over het algemeen eerlijk verliepen. Het belangrijkste waar de waarnemers zich zorgen over maken, is juist het tegenovergestelde van de aantijgingen van Trump; niet dat het te makkelijk is om stemfraude te plegen, maar dat het voor veel achtergestelde groepen te moeilijk is om zich als kiezers te registreren. De OVSE bekritiseert bovendien de vele honderden rechtszaken die de Republikeinen voor de verkiezingen al voerden om het stemmen te bemoeilijken.

3. Heeft Trump nog andere wegen dan de rechtszaal om aan te blijven?

De president wordt in de Verenigde Staten niet door het volk gekozen, maar door de kiesmannen, die door de staten worden aangewezen. Een van de scenario’s die nu de ronde doet, is dat in staten als Pennsylvania en Michigan – die voor Biden kozen maar waar de Republikeinen de meerderheid in het parlement hebben – de verkiezingsuitslag zo controversieel wordt, dat er een patstelling dreigt. Dan zou het staatsparlement kunnen interveniëren en Republikeinse kiesmannen afvaardigen, in weerwil van de uitslag.

In Pennsylvania hebben sommige Republikeinse afgevaardigden daar in de media vrij openlijk op gespeculeerd, en worden ze er op sociale media toe aangemoedigd. De afgelopen dagen trokken ze die speculaties weer in, en het is sowieso de vraag of zo’n scenario juridisch stand zou houden. Voor de verkiezingen was er in die staat nog veel discussie over de geldigheid van laat binnengekomen poststemmen, maar die lijkt wat verstomd, aangezien er nauwelijks late poststemmen binnenkwamen.

Verder zijn er vaak wel enkele faithless electors, kiesmannen die op een andere kandidaat stemmen dan hun is opgedragen. Maar de afgelopen jaren hebben steeds meer staten daar straffen op gezet, en de voorsprong van Biden lijkt groot genoeg uit te pakken om niet wakker te hoeven liggen van een paar dissidenten.

Ook kan Trump in staten als Georgia en Wisconsin hertellingen aanvragen, maar het lijkt onwaarschijnlijk dat die tot een radicaal andere uitslag zullen leiden.

4. Waarom spreken de Republikeinen zich niet uit tegen hun president?

Sommigen staan nu eenmaal vierkant achter Trump, wat hij ook doet. Anderen voelen buiten het zicht van de camera’s waarschijnlijk wel gêne over het gedrag van hun president, maar beperken zich in het openbaar wijselijk tot statements van zeer algemene aard. Daarin bevestigen ze dan dat de president het juridische recht bezit om procedures aan te spannen, en dat er tot die tijd geen officiële uitslag ligt. Haast geen enkele hoge Republikein heeft Biden al gefeliciteerd.

Daarbij moeten ze zich wel in wat ongemakkelijke bochten wringen, want diezelfde Republikeinen vierden soms al wel hun eigen herverkiezing, die tot stand kwam op basis van dezelfde stembiljetten waarmee volgens de president massaal is gefraudeerd.

Feit is dat de president, met zijn enorme, trouwe achterban, nog altijd de macht heeft om politieke carrières in de Republikeinse partij te maken of te breken. En dus wil niemand hem ontrieven. Op 5 januari vindt de tweede ronde plaats van twee cruciale Senaatsraces in de staat Georgia, die kunnen bepalen wie daar de meerderheid krijgt. Tot die tijd zullen de Republikeinen geen heibel in de eigen gelederen willen. Daarna waarschijnlijk ook niet.

Sommige Republikeinse senatoren pleitten er de afgelopen dagen wel voor om Joe Biden in ieder geval toegang te geven tot de briefings van de geheime diensten, om de overgang te vergemakkelijken. De regering-Trump weigert tot nu toe kantoorruimte, geld en allerlei informatie ter beschikking te stellen aan Biden, waar de wet wel in voorziet.

5. Wat doet Joe Biden intussen?

Biden heeft zich de hele campagne lang als het rustige, competente alternatief gepresenteerd, en heeft op dit moment niets te winnen bij een moddergevecht met Trump. Hij werkt rustig door aan het voorbereiden van zijn regering, en laat af en toe wat beleidsvoornemens doorsijpelen. Toegang tot overheidsgeld noemde Biden ‘nuttig, maar niet noodzakelijk’ voor de transitie. Deze week benoemde hij Ron Klain, een ervaren politieke functionaris, tot zijn nieuwe stafchef. Dat is de eerste belangrijke positie die ingevuld is.

Terwijl Biden zelf zich op de vlakte houdt, liet een van zijn medewerkers een week geleden fijntjes weten dat “de Amerikaanse regering prima in staat is om onbevoegden uit het Witte Huis te escorteren”.

Maar Biden zal zich heus wel zorgen maken. Een democratische rechtsstaat bestaat niet alleen uit instituties als rechtbanken (die Trump tot nu niet echt behulpzaam zijn) en uit formele procedures, zoals de machtsoverdracht op 20 januari. Hij wordt ook gestut door vertrouwen van burgers in het systeem. Dat wordt door Trumps aanvallen op de verkiezingen verder beschadigd. Maar liefst 70 procent van de Republikeinse kiezers denkt niet dat de verkiezingen eerlijk zijn verlopen, bleek deze week uit een peiling van Morning Consult. Biden erft straks een land dat nog gepolariseerder is dan het al was, en daardoor nog moeilijker te besturen.

6. Wanneer geeft Trump zijn verlies toe?

Trump houdt tot nu toe zelfs vol dat de verkiezingen van 2016, die hij nota bene won, frauduleus zijn verlopen – waarschijnlijk omdat hij het slecht kon verkroppen dat Hillary Clinton toen landelijk meer stemmen haalde. “Verliezen is nooit makkelijk. Voor mij niet”, filosofeerde Trump op verkiezingsdag nog. Er is een kans dat Trump straks in een gracieuze speech Biden feliciteert met een eerlijke, verdiende overwinning, net zoals er een kans is dat Trump in zijn laatste maand nog een ambitieuze klimaatagenda presenteert – maar als je je geld ergens op moet zetten, dan toch niet op die twee scenario’s.

Hij zal uiteindelijk echt wel weggaan, tekende The Washington Post deze week op uit de mond van mensen in de omgeving van Trump. Hij heeft in ieder geval geen uitgewerkt plan om aan de macht te blijven. En hij begint het steeds vaker over meedoen aan de verkiezingen van 2024 te hebben – een erkenning dat deze hem door de vingers glippen.

Maar waarschijnlijk gaat hij mokkend en tegenspartelend, terwijl hij twijfel blijft zaaien over de legitimiteit van zijn opvolger.

Hoe nu verder

Alle Amerikaanse staten hebben een eigen tijdpad om de resultaten van de verkiezingsuitslag vast te stellen, en eigen regels voor wanneer er bijvoorbeeld een hertelling kan komen. Als de verkiezingssuitslag vastgesteld is, worden kiesmannen aangewezen, die uiteindelijk de nieuwe president kiezen. Enkele belangrijke data:

17 november: Laatste dag voor lokale overheden in Wisconsin om hun definitieve verkiezingsresultaten door te sturen. De Trump-campagne wil een hertelling in deze staat. Die kan tot een werkdag na binnenkomst van de laatste resultaten aangevraagd worden.

20 november: Georgia stelt de verkiezingsuitslag vast, en houdt voor die tijd op eigen initiatief nog een hertelling. Eventueel kan een kandidaat daarna nóg een hertelling aanvragen.

23 november: De deadline voor Pennsylvania, waar de Trump-campagne veel twijfel zaait over de verkiezingen, om de resultaten vast te stellen.

8 december: Op deze dag moeten staten interne conflicten over de verkiezingsuitslag hebben opgelost, daarna kan het Congres ingrijpen.

11 december: Californië stelt als laatste Amerikaanse staat de uitslag officieel vast.

14 december: Het kiescollege stemt. Kiesmannen komen bij elkaar in hun eigen staat, en sturen hun stemmen dan op naar de Senaat.

5 januari: De staat Georgia stemt in een tweede ronde over de laatste twee Senaatszetels.

6 januari: Het Huis van Afgevaardigden en de Senaat houden een gezamenlijke zitting om de stemmen van het kiescollege te tellen en de winnaar van de verkiezingen bekend te maken.

20 januari: De nieuwe president wordt geïnaugureerd.

Lees ook:

Het trumpisme overleeft ook een nederlaag 

Wie hoopt dat de Republikeinen na Trump weer een ‘nette’ partij gaan vormen moet dit onder ogen zien: zijn gedachtengoed gaat niet zomaar weg. Ook al weet niemand precies wat trumpisme is zonder Trump.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden