Daphne Caruana Galizia

Piepend en krakend komt het moordonderzoek op Malta in beweging

Demonstranten met een foto van de vermoorde journalist Daphne Caruana Galizia. Beeld AFP

Regeringscrisis en een gearresteerde zakenman. Na twee jaar lijkt er eindelijk schot te zitten in het onderzoek naar de moord op de Maltese journalist Daphne Caruana Galizia. Wellicht heeft een boek over de zaak voor extra druk gezorgd.

De titel klinkt als een spannende thriller, maar ‘Moord in de Malta-Expres’ is geen fictie. Het boek dat vorige maand verscheen is een poging om de gebeurtenissen te reconstrueren rondom de moord op de Maltese onderzoeksjournalist Daphne Caruana Galizia. Een autobom maakte twee jaar geleden een einde aan haar leven. Maar niet aan haar werk.

‘Als een journalist wordt vermoord, staan er tientallen, honderden, misschien wel duizend andere journalisten op die het werk zullen voortzetten’, staat in het voorwoord van het boek te lezen. Een van die journalisten is de Brit John Sweeney. Voor ‘BBC Newsnight’ deed hij verslag van de nasleep van de explosie waarvan de impact tot ver buiten Malta doordrong. Hij werd gegrepen door het drama dat zich op het eiland had afgespeeld.

Met twee collega’s – de Maltese Manuel ­Delia en de Italiaanse Carlo Bonini – besloot Sweeney zich op de zaak te storten. Het moest een eerbetoon worden aan de journalist, maar vooral ook haar journalistieke werk levend houden. “We wilden de verhalen van Daphne zo goed mogelijk van context voorzien. Zodat iemand die niet uit Malta komt, de mate van corruptie en straffeloosheid op het eiland kan vatten. Malta is geen normale plek.” 

Context leveren bij de onthullingen die Caruana Galizia in haar beroemde blog deed, viel de drie journalisten nog niet mee. Ze had sinds de jaren negentig zoveel werk verzet bij het blootleggen van de corruptie op het eiland: van de verkoop van paspoorten aan rijke Russen tot aan dubieuze contacten van de overheid met Libische krijgsheren.

Politici zette ze weg als stelletje ‘oplichters’

Daarbij spaarde ze de allerhoogste regionen niet – inclusief de mensen die premier Joseph Muscat omringen. Zo schreef Caruana Galizia over minister Konrad Mizzi en stafchef van de premier Keith Schembri die vennootschappen oprichtten via het Panamese concern Mossack Fonseca. Ook Muscats vrouw zou zo’n offshore bedrijf hebben opgericht, stelde Caruana Galizia. Die waren volgens de journalist bedoeld om smeergeld weg te sluizen dat was ontvangen na een schimmige energiedeal met Azerbeidzjan. 

Met scherpe pen en op strijdlustige toon deed ze verslag; politici zette ze weg als stelletje ‘oplichters’. Tientallen rechtszaken vanwege smaad werden tijdens haar leven tegen Caruana Galizia aangespannen. Een aantal daarvan wordt zelfs nog na haar dood voortgezet.

“Om dit boek te kunnen schrijven moesten we door alle bewijzen heen die Daphne had verzameld”, zegt Sweeney telefonisch. “De mensen die in het boek voorkomen hebben veel geld en macht.” Toen de auteurs deze topfiguren aanschreven kregen ze brieven terug van advocaten die dreigden met ‘juridische problemen’. Een uitgever vinden was dan ook niet gemakkelijk, zegt Sweeney. “Uiteindelijk hebben we een dappere uitgever op Malta ­gevonden en een kleine Britse uitgeverij die het boek op de internationale markt durfde te publiceren.”

De journalisten tillen stenen op die Malta tot nu toe liever liet liggen

‘Wie vermoordde Daphne Caruana Galizia?’ is de vraag die de journalisten in hun achterhoofd hadden bij het schrijven van het boek. Een eenduidig antwoord kunnen ze daar niet op geven. Maar ze tillen wel stenen op die de Maltese staat tot nu toe liever liet liggen uit angst voor wat er onder tevoorschijn zou komen. Transcripties van interviews, telefoon­gesprekken, stukjes uit Caruana Galizia’s eigen blog, maar ook een lesje geschiedenis geven een caleidoscopisch beeld van de omvang van corruptie op het eiland. Ze geven die corruptie bovendien een gezicht door de hoofdrolspelers onder de loep te nemen en op de fictieve passagierslijst van de Malta-Expres te plaatsen.

Drie dagen na de moord op Daphne Caruana Galizia demonstreerden journalisten bij het parlement in Valletta, Malta. Beeld REUTERS

“We kwamen op het idee omdat er zoveel verschillende karakters zijn. Dat deed ons denken aan ‘Murder on the Orient ­Express’.” In die detective van Agatha Christie hebben alle passagiers – die in een trein in Kroatië in de sneeuw vast komen te zitten – een motief voor een moord op de trein. “Ook bij Daphne waren er heel veel mensen die reden hadden om haar het stilzwijgen op te leggen.” Op de fictieve passagierslijst van de Malta-Expres staat als eerste de premier ­Joseph Muscat, ‘door sommigen de zakken­roller van Europa genoemd’. Ook zijn vrouw, verschillende ministers, zijn stafchef en een rijke zakenman staan erop. Ze zouden een rol spelen bij het wegsluizen van geld naar schimmige vennootschappen in Panama. 

De rol van detective is volgens de auteurs weggelegd voor de 53-jarige Caruana Galizia. “Niet als Miss Marple – daarvoor was ze te jong – maar eerder als een Sherlock Holmes”, zegt Sweeney. “Al heb ik haar niet persoonlijk gekend en ging ze in mijn ogen af en toe te ver, ze was grappig, slim en heel erg goed.”

Piepend en krakend komt de zaak in beweging

Lange tijd was er nauwelijks beweging zichtbaar in de wagons van de ‘zwartgeldlocomotief’. Weliswaar werden direct na de moord in oktober 2017 drie mannen opgepakt die ervan worden verdacht de moord te hebben uitgevoerd, maar hun proces is nog altijd niet begonnen. Over het brein achter de moord werd niets bekend. Het onderzoek naar de moord stond niet hoog op de prioriteitenlijst van de regering die er van verschillende kanten van werd beschuldigd de zaak onder de pet te willen houden.

Piepend en krakend komt de zaak nu toch in beweging. Dat begon vorige week met de arrestatie van een taxichauffeur die belastende geluidsopnames rondom de moordzaak in zijn bezit zou hebben. Een rijke zakenman die het eiland probeerde te verlaten werd opgepakt. Vervolgens stapten twee ministers en de stafchef van de premier op. En daarmee is de regeringscrisis een feit. Premier Muscat zei het land door deze ‘turbulente tijden’ te zullen navigeren, maar volgens Sweeney kan ook hij beter zijn ontslag indienen.

“Als ik in Muscats schoenen zou staan, zou ik onmiddellijk opstappen”, zegt Sweeney. “Als mijn stafchef en mijn ministers betrokken waren bij een extreem schimmige relatie met een zakenman die probeert het eiland te ontvluchten en is gearresteerd in verband met het onderzoek naar de moord, moet je daar je conclusie uit trekken. Als je als premier gelooft in de rechtsstaat en de democratie in je land, moet je opstappen.”

Denkt Sweeney dat het boek van hem en zijn collega’s het onderzoek in de moordzaak heeft losgewrikt? “Misschien dat ons werk een klein beetje extra druk heeft gegeven, samen met allerlei andere druk die, vooral achter de schermen, is uitgeoefend.” Druk kwam er bijvoorbeeld ook van de Raad van Europa die dit voorjaar in een rapport stelde dat de premier te veel macht heeft, klokkenluiders onvoldoende worden beschermd en de rechtsstaat niet ­functioneert. Dat corruptie in zo’n omgeving door de vingers wordt gezien, is niet verwonderlijk zeker niet als die doordringt tot in de hoogste politieke kringen, concludeerde de Raad.

‘Ook inwoners zijn verantwoordelijk voor de cultuur van straffeloosheid’

Bij het wegkijken treffen ook de inwoners blaam, denken de auteurs van ‘Moord in de Malta-Expres’. ‘Als corruptie lang wordt genegeerd, eindigt het met het vloeien van onschuldig bloed.’ Daarom zijn volgens hen niet alleen de onbetrouwbare figuren in de Malta-Expres verantwoordelijk voor een cultuur van straffeloosheid die ertoe heeft bijgedragen dat de meest onbevreesde journalist vermoord kon worden. De inwoners hebben te lang weggekeken, stelt Sweeney. “Met de komst van ‘dirty money’ naar het eiland zagen zij hun rijkdom groeien. Maar deze welvaart is gebouwd op rotte funderingen.” 

Dat bleek bijvoorbeeld toen de eigenaar van de Pilatusbank door de FBI werd gearresteerd vanwege witwaspraktijken. “De internationale financiële wereld is het vertrouwen in Malta kwijtgeraakt. De welvaart op het eiland zou zomaar in het gootsteenputje kunnen verdwijnen.”

Gedenkplek voor Daphne Caruana Galizia in Valletta , Malta. Beeld EPA

De eilandbewoners lijken op hun beurt het vertrouwen in de regering te hebben verloren. Woensdag gingen ze woedend de straat op en gooiden eieren en muntjes naar regerings­auto’s. Sweeney wil benadrukken dat veel inwoners van EU-lid Malta de rechtsstaat wel hoog in het vaandel hebben staan. “Malta is een heel verdeeld eiland.” 

Dat wordt wel duidelijk bij de provisorische gedenkplek die bewoners voor Caruana Galizia hebben ingericht, maar die regelmatig wordt ontruimd. Elke dag opnieuw verschijnen de kaarsjes weer, en foto’s en posters waarop wordt opgeroepen tot gerechtigheid. “Ik vind het een goed teken dat er bij de tweede herdenking afgelopen oktober veel meer mensen op de been waren dan bij de herdenking een jaar eerder.”

Hij vermoedt dat er nog veel meer staat te gebeuren op het eiland. Met zijn collega-­auteurs heeft hij ervoor gekozen niet alles te onthullen wat ze tijdens het schrijven van hun boek tegenkwamen, om redenen die ze niet kunnen vertellen. ‘We hebben een paar stenen opgetild waaronder wij figuren voor het daglicht hebben zien wegkruipen’, schrijven ze in het slothoofdstuk van het boek. 

Verwacht Sweeney dat het brein achter de moord ooit gepakt zal worden? “Ik denk het wel. Ik weet het natuurlijk niet zeker, maar ik ben optimistisch, we komen steeds dichter bij de waarheid.” Een voorspelling durft hij niet te doen, maar een waarschuwing wil hij nog wel geven. “Als je een journalist als Daphne doodt op een plek als Malta, dan zit je flink in de problemen.”

Lees ook: 

Op Malta is de vermoorde journalist Daphne nog overal aanwezig

Het is anderhalf jaar na de moord op journalist Daphne Caruana Galizia. Van de dader nog geen spoor. Een portret van een vakantie-eiland waar de geest van Caruana Galizia nog rondwaart.

Malta in politieke crisis door onderzoek naar vermoorde journalist 

nadat het onderzoek naar de vermoorde journalist Daphne Caruana Galizia in een stroomversnelling is geraakt, is Malta in een politieke crisis terechtgekomen. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden