China en de EU

Peking heeft Europa harder nodig dan Brussel in de gaten heeft

In China zorgen buitenlandse bedrijven voor veel werkgelegenheid. In de stad Guangzhou (links) hangt een muur vol met aanplakbiljetten met vacatures.Beeld Hollandse Hoogte / EPA

De afgelopen tijd zijn veel Europeanen uit Shanghai vertrokken, nu China zich van zijn minst gastvrije kant laat zien. Kan het land wel zonder de buitenlanders?

Verhuisbedrijf Asian Tigers is een van de weinige bedrijven die dit jaar goede zaken doen. Er zijn nogal wat buitenlanders uit Shanghai vertrokken, de afgelopen maanden. Bij een derde van de honderden appartementen die de verhuizers inpakten, keken de opdrachtgevers mee via een videoverbinding: ze zijn in het buitenland, en mogen het land niet meer in.

Grote bedrijven die hun personeel deze zomer willen laten rouleren, zitten in de problemen. Wie wil er nog naar China nu dat land zich van zijn minst gastvrije kant laat zien? Zie er nog maar eens binnen te komen. Het bedrijfs­leven in China klaagt niet alleen meer over gedwongen overdracht van technologie en oneerlijke behandeling, maar ook over de grenzen die nog altijd gesloten blijven – ook al is de corona-epidemie in sommige landen uitgeraasd.

De grenzen sloten op 28 maart, verblijfsvergunningen en visa werden die dag ongeldig verklaard. Dat trof niet alleen werknemers, maar ook hun familie, buitenlandse leerkrachten, studenten, avontuurlijke eenpitters en ondernemers met personeel. Harde cijfers zijn er niet want Europeanen hoeven zich niet te registreren bij hun ambassade. Volgens sommige schattingen is van de kleine honderdduizend die er in China woonden vóór de epidemie uitbrak nog maar de helft tot een derde over. In een onlangs gehouden enquête van de Europese kamer van koophandel in Shanghai zegt 56 procent van de ondervraagde buitenlandse bedrijven werknemers te hebben die niet naar China terug kunnen.

Op de grasvelden in de Shanghaise stadsparken zijn nauwelijks buitenlanders te vinden

Op zomerdagen wanneer de temperatuur nog aangenaam genoeg is om buiten te zitten, spreiden gezinnen en vriendengroepjes hun kleedje uit in de Shanghaise stadsparken. Kinderen voetballen en vliegeren. Ook buitenlanders brengen hier graag hun zaterdagmiddag door. Maar dit jaar is op de grasvelden geen laowai (de Chinese geuzennaam voor buitenlanders) te bekennen. Hoe lang blijft dat nog zo? En hoe hard heeft China de Europeanen nodig? Helemaal zonder laowai kan het land niet. In Shanghai bijvoorbeeld, zijn buitenlandse bedrijven goed voor een kwart van het stedelijk inkomen, een derde van de belastinginkomsten en een vijfde van alle banen.

Ook buiten de stad zorgen de buitenlanders voor werkgelegenheid. Neem de automarkt. Toeleveranciers voor autobouwers bieden goede banen aan, zowel technische banen als op kantoor. “De auto-industrie betaalt beter dan gemiddeld en die banen wil China zeker niet verliezen”, zegt Jochen Siebert van adviesbureau JSC dat zich op de automarkt richt.

Met name in de auto-industrie is veel en goed betaald werk voorhanden. Een vrachtschip op de rivier de Yangtze vervoert een complete lading nieuwe wagens.Beeld AFP

Van alle auto-onderdelen komt meer dan de helft van Europese producenten. Ingewikkelde onderdelen, waarbij elke nanometer telt. “Als je die bedrijven boos maakt, verhuizen ze hun productie naar de Filippijnen of Vietnam. In voorgaande jaren was zo’n verhuizing te ingewikkeld, te duur. Maar nu is het ’t misschien wel waard.” Over het ongelijke speelveld klagen zulke bedrijven al jaren, net als over de ondoorzichtige besluitvorming van de (lokale) overheid en de alsmaar toenemende politieke druk. Nu komen daar de dichte grenzen bij. Al die onduidelijkheid doet het vertrouwen in China geen goed.

Een Europees techbedrijf dat digitale infrastructuur in China aanlegt? Ondenkbaar!

China heeft de banen nodig, en haalt technologisch vernuft uit Europa. De Europese landen willen daar iets voor terug. Al jaren pleiten ze voor meer toegang tot de Chinese afzetmarkt, en voor dezelfde regels en voorwaarden die voor Chinese ondernemers gelden. Peking mag bijvoorbeeld klagen over de uitsluiting van Huawei in Groot-Brittannië, maar het is ondenkbaar dat een Europees techbedrijf digitale infrastructuur in China aanlegt.

Van mooie beloftes die Xi Jinpings regering doet, komt weinig terecht. Wel wordt van de lijst met sectoren waar buitenlandse bedrijven niet welkom zijn, regelmatig een stukje afgeknipt. In de olie- en gaswinning mogen buitenlanders sinds kort ook meedoen.

Mooi, zegt de Europese kamer van koophandel. “Maar het is een beetje alsof je wordt uitgenodigd op een treinstation waar de trein al vertrokken is”, aldus voorzitter Jorg Wüttke. De sectoren die Peking openstelt, zijn voor Europese bedrijven nauwelijks van belang omdat er overcapaciteit is of omdat staatsbedrijven een monopolie hebben. Toch is de economische relatie met de EU belangrijker dan ooit. Die met de Verenigde Staten bereikt namelijk aan de lopende band nieuwe dieptepunten. De ontkoppeling van de Chinese en de Amerikaanse economie wordt steeds concreter. Met andere delen van de westerse wereld, zoals Australië en Canada, heeft Peking ook al ruzie. De economische kosten zijn enorm, en dat kan Peking zich niet permitteren.

Het moment om spijkers met koppen te slaan

Europese leiders lijken zich bewust van hun sterkere positie en slaan sinds kort een hardere toon aan. Een verdrag met China over wederzijdse investeringen waar al jaren over onderhandeld wordt, moet maar even wachten. “We verwachten dezelfde toegang tot China te krijgen, als China tot Europa krijgt”, zei Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie.

Wil de Europese Unie verandering zien in China, dan is dit het moment om spijkers met koppen te slaan, zeggen experts. Pekings grootste angst is een coalitie van landen die zich onder leiding van Washington tegen haar keert.

Om zo’n brede anti-China-coalitie te voorkomen, moet het regime in Peking ‘enorme economische, diplomatieke, militaire en politieke concessies’ doen, schrijft de gerenommeerde hoogleraar Minxin Pei in Foreign Policy. Hij noemt het openen van de markt voor buitenlandse bedrijven, hervormingen van de door de staat gestuurde economie, en betere bescherming van intellectueel eigendom. Eigenlijk alles waar het Europese bedrijfsleven al jarenlang om vraagt.

De binnenlandse schuld van China is naar astronomische hoogten gestegen

Pei geeft meteen toe dat Xi Jinping liever op de nationalistische trom slaat, dan dat hij toegeeft aan buitenlandse druk. Maar Peking heeft de reserves niet om deze houding lang vol te houden. De binnenlandse schuld steeg tijdens de corona-epidemie, van 300 naar 317 procent van het BNP. Ter vergelijking: de Nederlandse staatsschuld ligt rond de 50 procent, de gemiddelde Europese staatsschuld op 86 procent. Ondertussen trekken Xi’s buitenlandse projecten de Chinese schatkist in rap tempo leeg. Xi’s regering heeft haar handen vol aan sores in eigen land, waar jongeren en migranten tevergeefs naar werk zoeken.

Omdat China op economisch terrein weinig armslag heeft kan een hardere Europese toon nu effect hebben. “Zelfs al had China goede intenties om te veranderen, het land heeft daar nu veel minder mogelijkheden toe, in vergelijking tot vóór de epidemie”, zegt de Chinese politicoloog Shi Yinhong.

Volgens Shi is de politieke relatie voor China nu veel belangrijker dan de economische. “Peking is vooral boos over de positie die Brussel inneemt over Hongkong, en over de beschuldiging dat Peking het virus heeft verspreid. De traditionele klachten over handelspraktijken komen pas op de derde plaats.”

In China worden banenmarkten drukbezocht, nu er door het coronavirus veel werkloosheid is. Beeld AFP

‘Kernbelangen’ waar China nooit compromissen over zal sluiten

Xi Jinping ziet de Europeanen het liefst afstand nemen van de onderwerpen waar de Amerikanen zich op luide toon over opwinden: mensenrechten, Hongkong, Taiwan en de Zuid-Chinese Zee. ‘Kernbelangen’ waar de Communistische Partij nooit compromissen over zal sluiten, benadrukt Chen Daoyin, een andere Chinese politicoloog.

Brussel moet zich volgens de Chinese leider ook niet bemoeien met de Amerikaans-Chinese ruzie over markten, toegang tot technologie en kapitaal. Lastig, want daar maakt Europa zich dus ook al jaren druk om. En dit keer krijgt het Europese bedrijfsleven in China bijval van Von der Leyen.

Xi kan niet iedereen tegen zich in het harnas jagen – ook al is hij een wereldmacht met een veto in de VN-Veiligheidsraad. Maar dan zal Brussel moeten bepalen waar de Unie staat als Peking haar probeert over te halen tot een gemeenschappelijke positie tegen Washington. Zolang de Europese Unie de intentie heeft om economisch te profiteren van China, gaat de EU het zeker van Peking verliezen, denkt Chen. “Dat punt heeft de VS na veertig jaar China-relaties wel aangetoond.”

Brussel wil het op haar eigen manier doen en neutraal blijven. “We hoeven niet te kiezen tussen de VS en China. Sommige mensen willen dat we kiezen, maar we hoeven niet te kiezen. Het moet zijn zoals Sinatra’s lied ‘My Way’”, zei Josep Borrell, de Europese buitenlandcoördinator. Hij bepleit een ‘strategische autonomie’.

Verdeel- en heersstrategie

Als de Europese Unie op geopolitiek terrein een neutrale positie inneemt, kunnen allianties gesmeed worden om klimaatverandering tegen te gaan of om de gezondheidssituatie te verbeteren na de corona-epidemie, is de gedachte daarbij. Wat Europa nog meer voor elkaar kan krijgen, hangt af van hoe het zijn neutraliteit in het geopolitieke spel gebruikt. De kwalificatie van China als ‘systeemrivaal’ is in Peking ook aangekomen en samenwerken met zo’n rivaal is lastig. Volgens politicoloog Shi is dat een reden voor Xi om liever afspraken te maken met individuele landen in plaats van met de Europese Unie als geheel.

Die bekende verdeel- en heersstrategie werkt prima in het verdeelde Europa. Sinatra kon in My Way flink uithalen omdat hij het in zijn eentje zong. Welke klappen kan Von der Leyen nog meer uitdelen als Brussel boos wordt? Voor Xi Jinping is de geopolitieke situatie in de Stille Zuidzee veel gevaarlijker, want daar kunnen bondgenootschappen uitdraaien op een gewapend conflict met de Verenigde Staten. Europa is klein bier voor de Chinezen.

Ondertussen bonzen de laowai tevergeefs op de Chinese poorten. Het kan nog even duren voor ze er weer in mogen. Misschien besluit Xi Jinping pas na 3 november hoe hard hij de Europeanen nodig heeft. Op die dag besluiten de Amerikanen wie de komende vier jaar hun president wordt. Anders dan Trump wil ­Biden mogelijk wél een coalitie smeden met de Europeanen. Europa’s strategische, neutrale positie heeft een houdbaarheidsdatum.

Lees ook:

VS trekken ‘digitale Berlijnse muur’ op tegen Chinese apps

De VS kondigen nieuw beleid aan om Chinese apps te kunnen blokkeren. Critici vrezen voor het uiteenvallen van het wereldwijde web in een aantal machtsblokken. 

Trump draait behalve TikTok ook WeChat de duimschroeven aan

De apps TikTok en WeChat brengen de nationale veiligheid van de VS in gevaar, vindt de Amerikaanse president

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden