Interview Edwin Cameron

Oud-­rechter Edwin Cameron: ‘Diversiteit beschermen, dat is wat de grondwet moet doen’

Edwin Cameron, oud-­rechter. Beeld Bram Lammers

Zuid-Afrika kent een van ’s werelds ­progressiefste grondwetten. Die heeft haar waarde bewezen, zegt oud-­rechter Edwin Cameron. Maar een exportproduct is het niet. 

Edwin Cameron weet nog hoe hij op de begrafenis van zijn zus Laura in de Zuid-Afrikaanse stad Pretoria zijn vader helemaal achter in de kerk zag zitten: ingeklemd tussen twee politieagenten. De jonge Cameron was bijna acht. Zijn vader was alcoholist en zat in de gevangenis wegens autodiefstal. Het beeld wekte voor het eerst zijn diepe interesse voor het recht, beseft hij 58 jaar later. Cameron glimlacht aan een tafeltje in een restaurant in Johannesburg. Hij is in augustus afgetreden als een van de elf hoogste rechters in Zuid-Afrika. Bij zijn afscheid van het Constitutionele Hof werd hij geprezen als ‘een van de grootste juridische denkers van zijn generatie’.

Na die eerste confrontatie met het strafrecht, besefte Cameron ook gaandeweg dat overal om hem heen racistische, seksistische en homofobe apartheidswetten bestonden. Die werden gebruikt om grote groepen Zuid-Afrikanen te onderdrukken. Tegelijkertijd gebruikten anti-apartheidsadvocaten – zelf zou hij er vanaf de jaren tachtig ook één worden – datzelfde rechtssysteem juist om de apartheid te bestrijden. Dat fascineerde hem. Wat was ‘het recht’ precies? Wat was de exacte functie?

Cameron raakte ervan overtuigd dat de wet meer moest kunnen zijn dan puur een instrument van straf en terechtwijzing. “Wetgeving kan ook repareren”, zegt hij nu met geduldige stem achter een cappuccino. “De Zuid-Afrikaanse grondwet van na de apartheid is daarvan een prachtig voorbeeld.”

Waarom wordt de grondwet van Zuid-Afrika eigenlijk zo bewonderd?

“De Zuid-Afrikaanse grondwet definieert het gelijkheids­beginsel het wijdst van alle grondwetten in de wereld. Niet alleen was zij bij haar invoering de eerste grondwet ooit die expliciet discriminatie op basis van seksuele geaardheid verbood, ook omarmt zij praktisch elke andere vaak afgewezen bevolkingsgroep.

“Daar komt bij dat de Zuid-Afrikaanse grondwet veel sociaal-economische grondrechten bevat: het recht op schoon drinkwater, op onderwijs, gezondheidszorg, veiligheid, voldoende eten. Dat zijn rechten die niet direct afdwingbaar zijn. Maar de grondwet verplicht de overheid wel te doen wat in haar macht ligt om zulke levensomstandigheden voor alle burgers te verbeteren. De grondwet geeft daarmee uiting aan een besef dat mensen relatief weinig aan grondrechten als vrijheid van meningsuiting, vereniging of religie hebben, als zij honger lijden. Waar bijvoorbeeld de Amerikaanse grondwet vooral bepaalt wat de overheid níet mag doen, draagt de Zuid-Afrikaanse grondwet de regering juist op wat zij wél voor haar burgers behoort te bewerkstelligen. Dat de regering daarin vaak faalt, maakt die grondwettelijke principes niet minder inspirerend en visionair.”

Kan de Zuid-Afrikaanse grondwet daarmee als voorbeeld dienen voor andere landen in transitie?

“Nee, geen enkele grondwet kan volledig hetzelfde zijn. Die van Zuid-Afrika is een product van onze koloniale geschiedenis en apartheidshistorie. In 1994 bestond door die geschiedenis een diep en breed gedragen respect voor de waarden en idealen die Nelson Mandela uitdroeg. Uit dat respect ontstond onze grondwet. Je kunt zoiets niet aan een land opdringen.

“Het volk moet bij de vorming van een nieuwe constitutie worden betrokken, zoals Kenia in 2010 met succes deed. Ook moet er oprechte inzet bestaan bij de politieke elite. Zuid-Soedan stelde in 2011 een mooie grondwet op, maar daarna raakten de president en vicepresident in conflict over geld en macht. Dat erodeerde het constitutionele proces.

“Ook moet er een enigszins functionerend juridisch systeem bestaan. Als je een racistische, homofobe, antisemitische of islamofobe opmerking maakt, word je in Zuid-Afrika daadwerkelijk voor de rechter gedaagd. De grondwettelijke rechten worden echt beschermd. En tijdens de apartheid bestond al een scheiding der machten. Belangrijk, want voor het succesvol handhaven van een grondwet heb je een rechterlijke macht nodig die geen opdrachten uitvoert van de regering. Dat is vaak het probleem in andere Afrikaanse landen.” >>

De Zuid-Afrikaanse grondwet mag dan vaak worden bewonderd, toch staan de daarin vervatte waarden in Zuid-Afrika ook juist onder druk. Dat beseft Cameron. Onvrede over het gapende gat tussen de ambitieuze sociaal-economische grondwettelijke beloften en de uitzichtloze realiteit voor miljoenen straatarme Zuid-Afrikanen groeit. En mondiaal bestaat met politici als Donald Trump in de Verenigde Staten, Boris Johnson in Groot-Brittannië en Thierry Baudet en Geert Wilders in Nederland een trend om de rechterlijke macht steeds vaker als hinderlijk, bevooroordeeld of elitair af te schilderen.

Is de grondwet van Zuid-Afrika in gevaar?

“Als het de overheid maar niet blijft lukken de sociaal-economische beloftes uit de grondwet waar te maken, zullen veel gemarginaliseerde Zuid-Afrikanen uiteindelijk gaan denken: misschien moeten we toch eens een ander systeem uitproberen. En de alternatieven bestaan”, zegt Cameron , onder verwijzing naar Rwanda. President Paul Kagame van dat land wint de weinig eerlijke verkiezingen met 98 procent van de stemmen, de oppositie wordt er monddood gemaakt, persvrijheid is er niet. Maar de economie van Rwanda groeit jaarlijks met 8 procent, claimt Kagame.

Cameron: “Dat systeem kun je pseudo-constitutionele autocratie noemen. Veel Zuid-Afrikanen willen ook wel zo’n hoge groei. Maar ik denk dat zo’n systeem veel gevaarlijker is dan constitutionele democratie. Ons systeem bepaalde het verschil tussen hoe de Zimbabwaanse president Robert Mugabe eind 2017 werd afgezet, met legertanks in zijn voortuin, en hoe de Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma, onder druk van uitspraken van het Consitutionele Hof, tien weken later geheel vreedzaam aftrad.”

Beeld Bram Lammers

Baart het wereldwijd afnemende respect voor de rechterlijke macht uw zorgen?

“Die scepsis komt voor een groot deel voort uit een afkeer van elites. De taak van de rechterlijke en overige bestuurlijke elites, zowel in Zuid-Afrika als de rest van de wereld, is dus om het recht op gelijkheid en waardigheid beter en meer universeel te realiseren. Daarbij gaat het, zoals de Zuid-Afrikaanse grondwet overigens ook beschrijft, niet alleen om formele gelijkheid maar ook om inhoudelijke gelijkheid. Als we het gelijkheidsprincipe niet voor iedereen in de praktijk tastbaarder maken, vermindert bij een deel van de bevolking niet alleen het respect voor de rechterlijke elite, maar wellicht ook dat voor de grondrechten zelf.”

Het Constitutionele Hof in Zuid-Afrika kan elke nieuwe wet van het parlement ongrondwettig verklaren. Rechters als u zijn niet gekozen. De kritiek luidt vaak: dat is weinig democratisch.

“Als je democratie puur ziet als het uitvoeren van de wil van de meerderheid, moet iedereen een kastje met een ja- en een nee-knop krijgen en letterlijk over alles stemmen. Niemand zou zo’n bespottelijk systeem accepteren. Uiteraard is het belangrijk wat de meerderheid vindt, maar binnen ons politieke systeem hebben we tussen het volk en de uiteindelijke beslissingen een institutionele laag gezet. Daaronder vallen onder meer het parlement en rechtbanken. Het recht bepaalt de grenzen aan de macht van al die instituties. Rechters zijn soms nodig om de macht van de politici wat in te perken. Veel mensen willen dat ook. Denk aan de recente uitspraak van het Supreme Court in Groot-Brittannië, dat de schorsing van het parlement door Johnson onwettig verklaarde.”

Een grondwet hoeft dus niet in lijn te liggen met wat de meerderheid in een land wil?

“Een democratie is doorgaans een complex ­systeem, waarvan de uitkomst niet altijd exact gelijk is aan de wil van de meerderheid. Denk in een extreem geval aan de verkiezing van Trump, terwijl Hillary Clinton ruim 2,5 miljoen stemmen meer kreeg. Voor een geavanceerd bestuur is een verzameling instituties nodig die weliswaar is afgestemd op de wil van het volk, maar die volkswil niet per se probeert uit te dragen. Al is het maar omdat zelden duidelijk is wat ‘de wil van het volk’, de Volksgeist, precies is.

“Ook een grondwet dient niet puur de wil van de meerderheid te weerspiegelen, zij moet immers juist de rechten van iederéén in het land beschermen. Ook die van minderheden en van alle mensen die niet hetzelfde zijn als jij, bijvoorbeeld wat huidskleur, seksuele geaardheid, religie of cultuur betreft.”

Cameron verwierf niet alleen bekendheid als rechter. Ook is hij al decennia een belangrijke activist in de strijd voor meer acceptatie van de LGTBI-gemeenschap – lesbiennes, homoseksuelen, transgenders, biseksuelen en interseksuelen. Begin deze eeuw was hij bovendien een invloedrijk criticus van de Zuid-Afrikaanse ex-president Thabo Mbeki. Die ontkende het verband tussen hiv en aids, en verbood daarom lang de gratis verstrekking van aidsremmers aan hiv-geïnfecteerden, met naar schatting 300.000 extra aidsdoden tot gevolg. Het Constitutionele Hof bepaalde in 2002 dat die weigering tot verstrekking van aidsremmers ongrondwettig was. Sindsdien zijn de medicijnen in Zuid-Afrika gratis. “Het is een goed voorbeeld van hoe het recht er ook is om irrationeel bestuur te ‘repareren’.”

Zelf kwam Cameron – toen nog mensenrechtenadvocaat – er al tijdens het homofobe apartheidsregime openlijk voor uit op mannen te vallen. Later, als rechter, werd hij de enige Zuid-Afrikaanse publieke topfunctionaris ooit die ervoor uitkwam te leven met hiv. Het stigma dat rust op die ziekte en op homoseksualiteit verbeterde zijn begrip van onderdrukking, schreef hij eens. De bescherming van maatschappelijke diversiteit ligt hem dan ook na aan het hart.

Edwin Cameron (1953) is Zuid-Afrika’s bekendste rechter, en gerespecteerd hiv/aids-activist en voorvechter van LGTBI-rechten. Nelson Mandela noemde hem “een van Zuid-Afrika’s nieuwe helden”. Cameron ontving talloze onderscheidingen en was zowel rechter van het Supreme Court of Appeal als het Constitutionele Hof. Onlangs is hij benoemd tot hoofd van de Stellenbosch Universiteit. Hij publiceerde twee boeken. ‘Witness to Aids’ won in 2006 de belangrijkste literaire non-fictieprijs in Zuid-Afrika.

Hoe belangrijk is het dat een grondwet zaken als culturele en religieuze diversiteit waarborgt?

“De essentie van elke grondwet moet het besef zijn dat mensen verschillen: lang, kort, zwart, wit, man, vrouw, homoseksueel, moslim of Jood. Elk geavanceerd rechtssysteem dient diversiteit te beschermen. Dat is ook een belangrijke les van de Zuid-Afrikaanse geschiedenis: de apartheid was een rechtssysteem dat witte mensen op volstrekt onacceptabele manier bevoordeelde. Het liet zien hoe een rechtssysteem dat de diversiteit niet waarborgt altijd kritieke tekortkomingen heeft.”

De apartheidshistorie zou dus ook een waarschuwing moeten zijn voor rechts-populisten?

“Rechts-populisten streven doorgaans naar een soort culturele puurheid. Daarin zijn zeker parallellen te trekken met de apartheid. Ook dat systeem verlangde naar volksreinheit, naar volksechtheid. Een effectieve grondwet moet juist mechanismen bevatten om de wil van de meerderheid enigszins te beteugelen. Diversiteit draait om: naar elkaar luisteren. En een grondwet moet ons ervan verzekeren dat we elkaar horen. Het enige dat je zelf bepaalt, is of je ook met plezier luistert.”

Een grondwet mag best een beetje idealistisch zijn?

“Ja, en op die manier kan het de mindset in een land waar nodig veranderen. In Zuid-Afrika lukt dat bijvoorbeeld op het gebied van homoseksualiteit. LGTBI-jongeren op het platteland melden mij vaak dat de waarborg van hun rechten in de grondwet hun meer waardigheid verschaft. Ze voelen zich er door hun grondrechten maatschappelijk meer bijhoren. Zij kunnen tegen zichzelf zeggen: mensen in mijn dorp accepteren mij misschien niet, maar de grondwet stelt dat dit niet komt doordat er iets mis met mij is. Nee, het denken van die andere mensen is verkeerd.”

Is er een manier om ook in andere landen meer diversiteit de grondwet in te loodsen?

“Daarvoor bestaat geen formule. Zeker iets als LGTBI-rechten zullen veel andere Afrikaanse landen niet makkelijk opnemen in hun grondwetten. Ik denk dat voor de verbetering van de positie van de LGTBI-gemeenschap in Afrika, en die van hiv-geïnfecteerden, vooral meer activisme nodig is. Op homoseksualiteit en hiv rust nog een taboe. We hebben meer politici, zangers en voetballers nodig die open zijn over hun hiv-infectie of geaardheid. Al blijft iemands openheid daarover natuurlijk een uiterst persoonlijke keuze. Maar meer zichtbaarheid is wel de sleutel. Niet alles hoeft altijd via de grondwet te worden opgelost.” 

Lees ook:

Gemengde liefde in Zuid-Afrika: ‘Zelden wordt aangenomen dat wij samen zijn’

Het verbod op relaties tussen wit, zwart, gekleurd of Indiërs in Zuid-Afrika sneuvelde 34 jaar geleden. Maar doorsnee zijn ze nog altijd niet. Bekijk de portretten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden