In MemoriamJiang Zemin 1926-2022

Oud-leider Jiang Zemin legde de basis voor een nieuw China

De Chinese president Jiang Zemin in 1997. Beeld Reuters
De Chinese president Jiang Zemin in 1997.Beeld Reuters

De Chinese oud-leider Jiang Zemin is overleden. Hij legde de basis voor een nieuw, kapitalistischer China. Zijn invloed bleef lang na zijn terugtreden merkbaar.

Eva Rammeloo

Het was Jiang Zemin die China na het bloedbad op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989 weer op de rails moest krijgen. Als bureaucraat werd hij naar Peking gehaald om de hervormers en conservatieven in de partij te verenigen. Maar in het vervolg bleek Jiang, die zoals gisteren bekend werd gemaakt op 96-jarige leeftijd is overleden, óók een charismatische mannetjesmaker, die zijn eigen factie opzette binnen de partij en zo na de turbulente jaren tachtig de basis legde voor een nieuw China. De invloed van de Chinese leider was nog decennia na zijn presidentschap voelbaar.

Geboren in een kleine stad in de kustprovincie Jiangsu in 1926 groeide hij tijdens de Japanse bezetting op bij zijn tante. Hij studeerde in Nanjing en Shanghai, zat bij het studentenverzet tegen de Japanners, en werd in 1946 lid van de Communistische Partij. Hij werkte als technicus en liep stage bij een autofabriek in Moskou. Daarna klom hij op als bestuurder in de industriële sector. Uiteindelijk werd hij burgemeester (1985) en daarna partijsecretaris (1987) van Shanghai.

Symbolische reis naar het zuiden van het land

Deng Xiaoping haalde hem naar Peking als vervanger van partijsecretaris Zhao Ziyang, die naar de zin van de CCP te veel aan de kant van de studenten stond tijdens de protesten in het voorjaar van 1989. In de jaren erna hevelde Deng steeds meer functies over naar Jiang, die in 1993 president werd.

Voorganger Deng had het politieke grondwerk gedaan voor de economische hervormingen, maar het was Jiang die volgens sommige historici de grootste klus klaarde. Hij maakte een symbolische reis naar het zuiden van het land, waar zich veel fabrieken bevinden, en gaf daarmee de aanzet tot meer marktwerking. Als hervormer was Jiang niet overal even succesvol. Hij was bijvoorbeeld een groot voorstander van privatisering van de staatseconomie, maar stuitte op te veel tegenstand om die klus ook echt te klaren. Niettemin raakten arbeiders massaal hun baan kwijt. Wel werden private ondernemers vanaf 2002 toegelaten in de top van de partij.

Stralend op de foto met een rockband

Jiang is berucht om de vervolging van de Falun Gong – de sekte-achtige gezondheidsstroming die hij beschouwde als een politieke bedreiging. Maar in het buitenland laveerde hij behendig door het mijnenveld van de internationale relaties. Met resultaat. Het bloedbad van 1989 had het imago van China beschadigd en de aansluiting bij de wereldeconomie in gevaar gebracht. Jiang kreeg het voor elkaar dat China in 2001 tóch toetrad tot de Wereldhandelsorganisatie.

De charismatische leider had weinig moeite met de spotlights. Hij liet zich filmen toen hij een duik nam in de Zwarte Zee. Tijdens een bezoek aan de Filippijnen zong hij Love me Tender van Elvis Presley. En ging hij stralend op de foto met de Japanse rockband Glay. Hij gaf zelfs interviews aan de internationale pers. Beroemd is zijn tirade tegen journalisten in Hongkong wier vragen hij ‘simpel’ en ‘naïef’ vond. Het gaf Jiang – door zijn fysieke gelijkenis bijgenaamd ‘de pad’ – een zekere populariteit, die de laatste jaren verschoof naar een cultstatus.

Geest bleef maar door de partij dwalen

Vanaf het moment dat Jiang de macht kreeg, liet hij die niet meer los. Hij werd ervan verdacht zijn vertrouwelingen neer te zetten in de regering van Hu Jintao, die hem opvolgde als president. En na het gekonkel dat leidde tot de val van de ambitieuze partijprominent Bo Xilai zou Jiang zich met de benoeming van diens rivaal Xi Jinping als president hebben bemoeid. Zijn geest bleef maar door de partij dwalen. Ook vóór de schermen, want hij had zelfs nog ontmoetingen met Henry Kissinger (2013) en Vladimir Poetin (2014) in zijn stad Shanghai.

Net als het leven staat ook de dood van een partijleider in dienst van de Communistische Partij. Er zijn geruchten dat Jiang al stierf terwijl Xi Jinping bij de G20 was, en dat met de aankondiging van het overlijden is gewacht tot Xi terug in het land was. Er zou vrees zijn geweest voor een herhaling van het scenario van de gebeurtenissen na de dood van partijkopstuk Hu Yaobang in 1989. De rouw om Hu liep toen over in de protesten die uiteindelijk leidden tot het bloedbad op het Plein van de Hemelse Vrede. In het bericht over Jiangs overlijden benadrukt de CCP woensdagavond dan ook hoe ‘kameraad Jiang Zemin de stabiliteit van Shanghai effectief handhaafde’.

Lees ook:

Marion Koopmans: ‘Vroeg of laat zal China de teugels moeten laten vieren’

China’s zerocovidbeleid leidt tot stevige protesten van de bevolking. Vijf vragen aan Marion Koopmans, viroloog van het Erasmus MC.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden