InterviewRon Keller

Oud-ambassadeur: ‘Jaag de Russen niet nog verder de gordijnen in’

Ron KellerBeeld Patrick Post

Oude reflexen vertroebelen ons beeld van Rusland. Ze zitten ook het Nederlandse Ruslandbeleid in de weg. Laten we kritischer naar onszelf kijken, bepleit oud-ambassadeur Ron Keller.

‘Druk en dialoog’ dat zijn de kernwoorden in de Ruslandstrategie die minister van buitenlandse zaken Stef Blok in december presenteerde. Die veertien pagina’s tellende Ruslandbrief schiet tekort, vindt Ron Keller (61), oud-ambassadeur in Moskou en Kiev. “Toen ik de brief las, besefte ik meteen dat dit geen strategie is, maar een actualisering van ingezet beleid na 2014”, zegt Keller, die verbonden is aan het Nederland Rusland Centrum, dat de culturele en handels­betrekkingen tussen beide landen wil bevorderen. “Een echte strategie zou elementen bevatten van lange-­termijndenken; waar kom je vandaan, waar wil je naartoe, welke middelen staan je ter beschikking. Je kunt niet zo maar in 2014 beginnen te leven.”

De brief beschrijft een selectieve werkelijkheid?

“Ja. Er staat bijvoorbeeld dat de Russen weer kruisvlucht­wapens aan het ontwikkelen zijn. Vertel dan ook dat het Westen als eerste het INF-verdrag (over middellange afstandsraketten) schond door raketschilden in Polen en Roemenië te plaatsen. Dat waren defensieve systemen, maar de militaire experts wisten heel goed dat dit ging leiden tot een disbalans binnen het INF-verdrag.

“De Russen hebben dat tien jaar lang geroepen, maar het Westen had daar maling aan. En toen de Russen wel een tegenactie ondernamen, gingen wij met de beschuldigende vinger naar hen wijzen. Het ministerie had het Nederlandse publiek een iets evenwichtiger verhaal kunnen vertellen, door iets meer de hand in eigen boezem te steken.”

Wat vindt u van de rol die MH17 speelt in deze beleidsvisie?

“De brief is sterk gekleurd door MH17. Dat begrijp ik, want dat is een afschuwelijke tragedie. Een misdaad. Er is geen twijfel over dat de schuldigen berecht moeten worden. Het is terecht dat Nederland daar de medewerking van Rusland voor vraagt en ik snap de irritatie dat Rusland die medewerking niet of onvoldoende levert.”

Ronald Keller (1958) was de Nederlandse ambassadeur in Oekraïne van 2005 tot 2009, en in Rusland van 2009 tot 2013. Daarvoor was hij onder meer directeur Buitenlandse Financiële betrekkingen op het ministerie van financiën en bewindvoerder bij de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling (EBRD) in Londen.

Maar die irritatie zit het stuk in de weg?

“Helaas wel; door de MH17-kwestie is de brief eenzijdig. Die legt nu grote nadruk op het uitoefenen van druk op Rusland, en legt beperkingen op voor samenwerking. Als het MH17-dossier even geparkeerd zou kunnen worden, dan zou een veel opener houding naar Rusland voor de hand liggen; Rusland is meer dan alleen maar MH17. Ik hoop ook dat dit gebeurt, zodra de internationale strafzaak rondom MH17 in maart begint.”

Kan de regering dat wel verkopen, minder politieke druk?

“Ik hoop dat de regering de moed en de kracht heeft om de Nederlandse bevolking, en de nabestaanden, uit te leggen dat het recht vanaf maart zijn loop zal hebben via de gerechtelijke procedures die daarvoor staan. En dat we vanaf dan weer met een bredere blik naar Rusland gaan kijken.”

Hoe ziet die bredere blik eruit?

“Het gaat er niet om of we Rusland aardig vinden of niet. Rusland is nu eenmaal onze grote buur. Dat vergt dat we ook in het belang van alle 17 miljoen Nederlanders nadenken over waar onze belangen liggen als het gaat om Rusland. Ik hoop dat we naar een visie op Rusland toegaan waarin vooropstaat op welke gebieden we kunnen samenwerken. Maar daarvoor moet wel een aantal vooroordelen, zoals die in deze Ruslandbrief zijn verwoord, worden weggenomen.”

Beeld Patrick Post

Vooroordelen?

“Reflexen, stammend uit de tijd van de Koude Oorlog. Dat Rusland altijd kwaadwillend zou zijn. Af en toe lijkt het of ik naar een oude James Bondfilm kijk als ik deze brief lees. Ik zie daarin veel uit het verband getrokken beelden, zoals dat Rusland zich afkeert van de internationale rechtsorde.”

Dat klopt niet?

“Zonder het verder te kwalificeren, is dat veel te hard gezegd. Wat mist is waaróm Rusland bepaalde dingen doet, of heeft gedaan. Als je een kleine stap terugzet en de vraag stelt waarom Rusland bijvoorbeeld de Krim annexeerde, creëer je meer context. Het is te makkelijk om te zeggen: het waren de Russen, kwaadwillig als ze zijn.”

Waarom doet Rusland dan wat het doet?

“Rusland verdedigt zich, zoals ieder land dat zou doen. Mede omdat wij als Westen de Russische invloedssfeer zijn gaan binnendringen. Zo stelt de brief dat Rusland zich van ‘de bestaande veiligheidsordening in Europa’ afkeert. De echte vraag moet zijn: was dat alleen Rusland of hebben wij daar zelf ook aan bijgedragen? Wij hebben na het einde van de Koude Oorlog de Navo laten voortbestaan. 

“Toen ik ambassadeur in Moskou was, vroeg Poetin mij: ‘Kunt u mij uitleggen waarom de Navo nog bestaat? Ik ben toch niet de vijand?’ Daar heeft hij een punt.

“Ik heb de actieve, assertieve uitbreidingsagenda van de Navo als ambassadeur en speciaal Navo-gezant in Kiev [van 2005 tot 2009, red.] van dichtbij meegemaakt. Washington oefende grote druk uit om voortgang te maken met Oekraïne’s Navo-lidmaatschap. Ik heb dat ook zo persoonlijk ervaren. De vraag is of die druk verstandig was, als je weet dat dit irritatie of zelfs een tegenreactie opwekt in Moskou. Bij Oekraïne werd de Navo echt door de strot geduwd.”

Het wilde helemaal geen Navo-lid worden?

“Het grootste gedeelte van het Oekraïense parlement wilde toen inderdaad geen lid worden. Alleen toenmalig president Joesjtsjenko wilde dat. De meeste Oekraïners waren bang dat een eventueel Navo-lidmaatschap een Russische reactie zou uitlokken. En dat is helaas dus uitgekomen.”

Het Westen is de schuldige voor de verslechterde relatie?

“Het is geen kwestie van schuldig of niet schuldig. Het is het klassieke kip-en-het-ei-verhaal. Een vicieuze cirkel. Maar de eerste veranderingen in die veiligheidsordening na 1990 zijn veroorzaakt door de voortdurende uitbreiding naar het Oosten toe door de Navo. We hadden daar beter over moeten nadenken. Er bestond helaas een zeker superioriteitsgevoel na het einde van de Koude Oorlog. Het idee heerste dat er overal ter wereld wel even een meerpartijendemocratie zou ontstaan. Dat is een enorm misverstand gebleken.

“Onze democratie is gebaseerd op het beginsel van de Verlichting; het idee van keuze vanuit het individu. Welke landen hebben dat nu echt geïnternaliseerd? Een aantal ­landen in Europa, maar zeker niet allemaal. Er zijn genoeg landen die een honderden jaren lange traditie hebben van een tribaal, hiërarchisch of collectivistisch systeem. Onze westerse arrogantie, om te denken dat na de val van de ­Berlijnse muur iedereen ‘dus’ een meerpartijendemocratie zou krijgen, heeft ons uiteindelijk op het verkeerde been ­gezet.”

Het beeld dat Rusland een grote bedreiging is, deelt u niet?

“Nee. In de Ruslandbrief wordt bijna het beeld geschetst alsof Rusland klaarstaat om met een grote stoomwals West-Europa binnen te vallen; dat is onzin en bangmakerij. De Russen hebben geen enkel belang om een conflict in Europa te beginnen. Maar dan moeten wij hen niet nog verder in de gordijnen jagen.

“Kijk naar de cijfers, de Navo defensie-uitgaven zijn nog steeds het vijfvoudige van die van Rusland. En Rusland spendeert minder dan tien procent van het VS-defensiebudget. Dat percentage is bovendien de afgelopen dertig jaar vrijwel constant. En dan weeg ik de kwalitatieve voorsprong van het Westen nog niet eens mee.”

Is de brief hypocriet?

“Nee. De brief zet keurig op een rij dat er verschillende relaties bestaan tussen Rusland en Nederland, zoals op het gebied van handel, energie, klimaat, cultuur, veiligheid, noem maar op. Maar er staat dat we slechts op een aantal van die terreinen kunnen samenwerken, terwijl ik ervoor pleit dat we ook op bijvoorbeeld veiligheidsbeleid en energiegebied weer met elkaar gaan optrekken. Wij hebben Rusland ­keihard nodig in de globaliserende wereld, zoals voor de klimaatproblematiek en de bestrijding van terrorisme. Druk moet je slechts als laatste middel overwegen. En bij een ­vijandsbeeld is al helemaal niemand gebaat.

“Ik denk dat we in het Westen Rusland nooit echt het voordeel van de twijfel hebben gegeven. We kunnen ons blijkbaar moeilijk van die James Bond-wereld en veertig jaar Koude Oorlog losmaken. Aan beide kanten houden we die erfenis in stand. Het wantrouwen is zo diep geworteld, dat heeft tijd nodig. Waar het fout is gegaan, is dat we de laatste jaren zelfs weer zijn gaan toevoegen aan dat wantrouwen. Van twee kanten uit.”

Beeld Patrick Post

Wat vindt u ervan dat de Kamerdelegatie haar bezoek aan Rusland heeft geannuleerd?

“Ik kan dat niet helemaal overzien. De Russen hebben zich met name uitgelaten over D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma die zich kritisch over Rusland heeft uitgelaten. Zoals wel meer politici. Waarom de Russen dit punt willen maken, weet ik niet. Maar begrijpelijk dat zo’n delegatie dan uit solidariteit helemaal niet meer gaat. Dat pleit voor onze Tweede Kamer. Hier laat Rusland zich niet van zijn goede kant zien.”

In Nederland bestaan naar aanleiding van de MH17 plannen om te komen tot nationale of Europese wetgeving die individuele schenders van mensenrechten aanpakt met sancties, naar het voorbeeld van de Amerikaanse ‘Magnitski-wet’. Wat vindt u daarvan?

“Wij moeten in het Westen heel goed nadenken over dit soort wetgeving. We prediken altijd de onafhankelijkheid van de inclusieve rechtspraak, juist naar landen als Rusland. We vinden namelijk dat de rechtspraak ook gericht moet zijn op de bescherming van verdachten. Onschuldig tot het tegendeel bewezen is. Maar wat met dergelijke wetgeving gebeurt, is dat we een paar Russen gaan bestraffen die in de VS niet door een rechter maar door politici op een sanctielijst zijn gezet.”

En daarmee verkwanselen we onze eigen principes?

“Exact. Als wij die lijst klakkeloos overnemen, en daar sancties aan koppelen, dan doen we eigenlijk precies wat we al die landen met een gebrekkige rechtspraak verwijten.”

Geldt dat ook voor MH17?

“Datzelfde risico ligt ook daar op de loer. Er gelden al sancties tegen allerlei individuen en organisaties, zonder dat daar een rechter aan te pas is gekomen. Gelukkig gaat er nu wel een internationaal strafproces beginnen, dat is goed. En hopelijk komt het tot veroordelingen.”

Het klinkt steeds vaker dat de bilaterale betrekkingen tussen Nederland en Rusland dood zijn. Hoe ziet u dat?

“Dat is nonsens. Zo zijn er duizenden bedrijven betrokken bij onderlinge handel en investeringen. Probleem is dat er op dit moment vanuit de overheid twee boodschappen zijn die elkaar af en toe in de weg zitten. We helpen bijvoorbeeld Nederlandse landbouwbedrijven in Rusland, en tegelijkertijd zijn er op landbouwgebied over en weer sancties ingesteld. Dat is heel dubbel. We zitten dus in een ongemakkelijke situatie. En die oplossen, en weer dialoog en samenwerking vinden, kan alleen maar door aan beide zijden over de eigen schaduw heen te stappen.” 

Dit artikel is onderdeel van een serie van Trouw in samenwerking met Raam op Rusland. De overige delen van de serie vindt u hieronder. 

Lees ook:

Lichtzinnig en aantrekkelijk 

Russen en Nederlanders delen dezelfde, Europese waarden, vinden veel Russen. Zij vinden daarom dat Nederland meer toenadering moet zoeken tot de Russische burgers zelf.

‘Sympathiek landje’ - Nederland door Russische ogen

Nederland staat er in Rusland goed op. Maar enkele ideeën – van een landje vol drugs en prostitutie – betekenen werk aan de winkel voor de regering.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden