ReportageBrandpreventie

Opwarmend Portugal moet af van zijn snel brandende eucalyptusbossen

Brandweercommandant Fernando Gonçalves (gekleed in het rood) geeft in Monteira een presentatie over bosbranden. Beeld Eline van Nes
Brandweercommandant Fernando Gonçalves (gekleed in het rood) geeft in Monteira een presentatie over bosbranden.Beeld Eline van Nes

Vijf jaar geleden kwamen door bosbranden in Portugal zeker 66 mensen om het leven. De brandweer probeert met voorlichting en preventie nieuwe rampen te voorkomen.

Jurriaan van Eerten

Zodra je de auto uitstapt, ruik je gelijk die friszoete, kruidige geur. De eucalyptusbomen staan hier tot in de berm, herkenbaar aan hun typische sikkelvormige bladeren en de bast waar de lagen afbladderen. De vanuit Australië geïmporteerde boomsoort beslaat inmiddels in bosvorm grote delen van Portugal, vanaf hier in het noordelijke binnenland tot diep in het zuiden.

Het zijn bomen die snel groeien en daarmee grote opbrengst van houtpulp geven voor de productie van papier. Feitelijk zien we hier om ons heen de grondstof van het toiletpapier, karton en kantoorpapier van Europa, een markt die Portugal jaarlijks pakweg 4 miljard euro oplevert.

Maar wat snel groeit, brandt ook snel. Daarover weet brandweercommandant Fernando Gonçalves alles. Vandaag is hij in zijn brandweerpick-up naar het dorpje Monteira gereden – honderd inwoners – om voorlichting te geven. In 2017, toen hier vlakbij twee fikse bosbranden tegelijk woedden, raakten de autoriteiten volledig de grip op het vuur kwijt, doordat het zich door plotselinge rukwinden over grote stukken land verspreidde. De natuurlijke olie van de eucalyptus werkte daarbij alsof er benzine over het bos was gespoten.

Levend verbrand in hun auto's

Zeker 66 mensen kwamen om het leven, velen verbrandden levend terwijl zij in hun auto wegvluchtten. Premier António Costa sprak destijds van de ‘grootste tragedie in mensenheugenis’. Maar al voor 2017 werd dit gebied geregeld door branden getroffen en al jaren wil de regering het risico verminderen. Het plan was: minder eucalyptusbomen, meer brandweermannen en meer voorlichting.

Voor dat laatste wordt vandaag in het eenvoudige buurtzaaltje in Monteira een presentatie gegeven door Gonçalves en een voorlichter van crisisdienst Proteção Civil (Burgerbescherming). Dorpsbewoners leren hoe te handelen bij naderende brand: de muren natspuiten, geen stapels brandhout vlak bij huis bewaren, bij nood naar een erkend veilig punt in het dorp. De dorpelingen knikken gedwee en kijken naar het speelse informatiefilmpje van de overheid, waarin noodsituaties worden nagespeeld door acteurs.

Een blik op de toehoorders van vandaag laat zien dat dit een regio is waaruit de de werkzame bevolking is weggetrokken: een oudere man met een wandelstok, een veertiger die na een auto-ongeluk in Lissabon is teruggekeerd, een mentaal uitgedaagde man die moeilijk uit zijn woorden komt. Een van de dorpelingen vertelt dat veel vertrokken bewoners hun land laten overwoekeren, waardoor een mozaïek van kleine stukjes overgroeid en dus brandbaar privéland het dorp omcirkelt. De Portugese overheid biedt sinds 2020 eenmalige subsidies tot 5000 euro voor iedereen die naar het platteland verhuist, een vergeefse poging de ontvolking tegen te gaan.

Een laag van traag brandende bomen

“Ja, deze regio loopt leeg”, vertelt Gonçalves, buiten voor het zaaltje, met uitzicht op de eucalyptusbossen. “Hier is geen serieuze industrie. Mensen trekken naar de grote steden en het buitenland. Daardoor kampen we met een systematisch gebrek aan mensen om personeel te werven.”

Volgens de commandant is er ook van het voornemen tot minder eucalyptusbomen vijf jaar na de branden nog weinig terechtgekomen. Maar, zo stelt Gonçalves, uiteindelijk is dat niet de enige weg. Als het maar mogelijk zou zijn een brandwerende laag van trager brandende bomen – eiken, kastanjes – te hebben rondom alle dorpen in het gebied. Dat remt het vuur, waardoor de brandweer de kans heeft te blussen. “Vergelijkbare beschermlagen bestaan in sommige gemeenten en we hebben bijvoorbeeld met de branden van 2017 gezien dat het werkt.”

Om dit voor elkaar te krijgen hier rondom Góis moeten bewoners overtuigd worden van het belang. “Het probleem blijft dat we hen niet kunnen dwingen. En voor veel oudere en arme bewoners is het simpelweg interessant iedere meter met eucalyptus te beplanten. Het is een van de weinige mogelijkheden geld te verdienen.”

De meest effectieve brandpreventie die de Portugese brandweer hier in de rurale gebieden heeft, is de inzet van technologie. Commandant Gonçalves laat zien hoe hij via zijn telefoon camerabeelden ziet van omliggende bergen, met alle informatie erbij in één oogopslag: temperatuur, luchtvochtigheid, windkracht. Daarmee kan een nieuwe brand zo snel mogelijk in de kiem gesmoord worden. “Dit is het grootste verschil dat we nu hebben met 2017”, zegt hij. Maar of dat betekent dat komende zomer brandvrij zal zijn? Hij schiet in de lach. “We hopen van wel. En we hopen ook op een beetje geluk.”

Temperatuur stijgt, regenval neemt af

Begin dit jaar waarschuwden de Verenigde Naties dat het risico op bosbranden wereldwijd met 50 procent zal zijn toegenomen in 2030. Portugal is wat dit betreft een van de hoogrisicolanden. De gemiddelde temperatuur nam er sinds de jaren zeventig met 0,3 graden Celsius per decennium toe, terwijl de jaarlijkse regenval is afgenomen. Naarmate de periode van droogte zich vanuit de zomer uitbreidt tot in het voor- en najaar, ontstaat er meer kans op het uitbreken van bosbrand.

Het klimaatpanel van de Verenigde Naties noemde in het rapport over klimaatverandering dit jaar dan ook specifiek Portugal, als een van de meest kwetsbare landen van de EU voor klimaatrampen. Voor lokale experts kwam dit niet als een verrassing. Na een hevige droogte in 2005 probeerde de overheid al meer waterbesparende maatregelen in te voeren, zodat boeren niet in de problemen komen met hun gewassen. Maar een nieuwe recordbrekende droogte begin dit jaar toonde dat het land nog lang niet toegerust is op de extreme weersomstandigheden die steeds meer zullen komen.

Lees ook:

De Portugese bossen zijn nauwelijks te beheren

Uit de hand lopende branden zijn best te voorkomen. Maar dan moet er wel wat gebeuren. ‘De regering faalt.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden