ReportagePresidentsverkiezingen

Oppositie Wit-Rusland vreest repressie: ‘Loekasjenko staat politiek zwak, maar hij kan wel doden’

Presidentskandidate voor de oppositie, Sviatlana Tichanovskaja, zwaait met de oude Wit-Russische vlag tijdens een grote politieke bijeenkomst in de hoofdstad Minsk.Beeld AP

De Wit-Russische hoofdstad Minsk schippert tussen hoop en angst. Zondag zijn er presidentsverkiezingen in het land waar Aleksandr Loekasjenko al ruim een kwarteeuw regeert. Hij staat politiek zwak, dus houdt de oppositie rekening met harde repressie om aan de macht te blijven.

Met kordate pas loopt de Irina Kravets het schoolgebouw binnen, dat voor de gelegenheid is omgetoverd tot stembureau. Na de presentatie van haar paspoort ontvangt ze haar stembiljet. Maar in plaats van te stemmen, wijst ze naar de stemhokjes, die bestaan uit een paar stokken en een lapje stof. “Waarom zijn er geen gordijntjes? Ik heb recht om in het geheim te stemmen”, zegt ze.

De dag van de verkiezingen is zondag, maar naar Wit-Russische traditie kan er al sinds dinsdag een ‘vooraf-stem’ worden uitgebracht. Dat is volgens Kravets de gelegenheid bij uitstek om fraude te plegen. De gezamenlijke oppositie noteerde de afgelopen dagen bij veel stembureaus veel hogere opkomstcijfers dan  de officiële waarnemers rapporteerden.

Irina Kravets strijdt al jaren tegen de autoriteiten. 'De mensen zijn te moe om nog bang te zijn.'Beeld Michiel Driebergen

Het hoofd van het stembureau, een schooldirectrice, tuurt eerst wat meewarig over de rand van haar bril. Dan schraapt ze haar keel. “Alles staat netjes in ons protocol”, zegt ze, wijzend op een beduimeld boekje. “Maakt u nou maar gauw gebruik van uw stemrecht.” Plotseling staat er een agent in de ruimte, die Kravets sommeert mee te komen. Pas een uur later staat ze weer buiten. Ze heeft een klacht mogen indienen, maar een foto daarvan als bewijs werd niet toegestaan. “Dit is totaal oneerlijk. Ze doen de wet geweld aan.”

Er is geen familie die niet is geraakt door machtsmisbruik van het regime

Al jaren vecht Kravets, die werkt als schoonmaakster, tegen de autoriteiten. Haar zoon werd op deze school gepest. Omdat haar klachten werden genegeerd, vocht zij door tot aan de hoogste instanties, ook toen die dreigden haar zoon naar een internaat te sturen. De oppositiebijeenkomsten, die niet zijn toegestaan maar desalniettemin dagelijks plaatsvinden, ervaart zij als steun. 

Een groep buurtbewoners van Kravets organiseerde zich als verkiezingswaarnemers. Zij zitten op de stoep van het stembureau en zelfs in de bosjes ernaast om het aantal kiezers te tellen. “Voorheen had slechts een beperkte groep burgers last van de repressie”, verklaart Kravets het toegenomen activisme. “Nu is er geen familie die niet is geraakt door het machtsmisbruik van het regime.” De Covid-19-pandemie werd door president Loekasjenko gebagatelliseerd en de economische recessie die volgde komt hard aan. “De mensen zijn te moe om nog bang te zijn.”

Alexander Bondartsjik maakt armbandjes in het rood en wit van de oppositie. 'Alles is politiek geworden', zegt hij.Beeld Michiel Driebergen

In dezelfde buitenwijk van Minsk bereidt ook Alexander Bondartsjik (38) zich voor op de verkiezingen. Hij ontvangt juist een klant in huis, die hij een wit armbandje verkoopt: het symbool van oppositiekandidate Sviatlana Tichanovskaja. Bondartsjik, die leeft van een uitkering omdat hij moeilijk loopt, zet de sieraden met een vernuftig machientje in elkaar. De meeste armbandjes bestaan uit minuscule kraaltjes, rood en wit, de kleuren van de vlag die de oppositie gebruikt en waarvoor de politie boetes uitdeelt. “Alles is politiek geworden”, zegt Bondartsjik met een glimlach. “Deze verkiezingen gaan over de vraag of Loekasjenko weggaat of niet.”

Dat veel mensen ondanks de plotselinge populariteit van de oppositie nog meewerken met het regime begrijpt Bondartsjik wel. “Als je in een overheidsfunctie werkt, kun je zomaar ontslagen worden. Als je dan wat ouder bent, vind je niet gauw een andere baan.” Voorheen stemden veel mensen op Loekasjenko, omdat hij stabiliteit zou bieden, maar dat kan dat nu weleens anders zijn, denkt hij. “De mensen snappen nu dat we het systeem radicaal moeten omgooien.”

We kennen hun ideeën niet en weten niet welke machten er achter hen staan

Dat is makkelijker gezegd dan gedaan, denkt Joeri Meljasjkevitsj, een ondernemer die ook werkt voor een organisatie op het gebied van cultureel erfgoed. Hoewel hij jarenlang fanatiek deelnam aan verschillende oppositiebewegingen is hij nu sceptisch. Hij wijst erop dat oppositiekandidate Tichanovskaja en haar twee vrouwelijke compagnons pas gingen meedoen aan de verkiezingen toen andere kandidaten werden opgesloten. “Het zijn nieuwe gezichten. We kennen hun ideeën niet en weten niet welke machten er achter hen staan”, zegt hij. Ook vreest hij dat de Russen zich er op een of andere manier mee bemoeien. “Die hebben de afgelopen jaren ruimschoots ervaring opgedaan in Oekraïne en Georgië.”

Joeri Meljasjkevitsj gaat zondag de stad uit met zijn gezin. 'Ik kan hun veiligheid niet garanderen.'Beeld Michiel Driebergen

Meljasjkevitsj maakt zich grote zorgen over de verkiezingsdag en de dagen erna. Dat Loekasjenko niet eerder zo impopulair was, is wel duidelijk. Wit-Rusland wordt economisch hard getroffen door de pandemie, omdat seizoensarbeiders niet naar de Europese Unie of Rusland konden gaan en er zo geen geld het land inkomt. “Momenteel zijn de protesten vreedzaam, maar dat is omdat het regime nog niet echt hard heeft opgetreden”, zegt hij. Als de onrust na de verkiezingen aanhoudt, kan dat omslaan, waarschuwt hij. “Loekasjenko staat politiek zwak, maar hij kan wel doden”. Zodra hij zondag gestemd heeft, neemt hij zijn gezin mee naar buiten de stad, zegt hij. “Ik kan hun veiligheid niet garanderen.”

Bij activiste Irina Kravets strijden hoop en angst om voorrang. “Mijn grootste angst? Dat er niets veranderen zal.”

Lees ook:

Demonstreren tegen Loekasjenko is bijna onmogelijk en toch lukt het

De verkiezingsstrijd in Wit-Rusland wordt overal gevoerd: op straat, vanaf het spreekgestoelte van president Loekasjenko en rond de reeds geopende stembureau’s.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden