Ruptly

Opeens sloeg de journalistiek om in Russische propaganda bij dit Berlijnse persbureau

null Beeld Suzan Hijink
Beeld Suzan Hijink

Het door de Russische staat gefinancierde bedrijf Ruptly leek lange tijd een min of meer doorsnee videoagentschap met een kantoor in Berlijn. Na de Russische invasie van Oekraïne veranderde alles en namen tientallen redacteuren ontgoocheld ontslag.

Kim Deen en Laurens Bluekens

In het glanzende kantoor van Ruptly in Berlijn, centraal gelegen tussen de Brandenburger Tor en de Potsdamer Platz, kun je sinds het begin van de Russische invasie van Oekraïne een speld horen vallen. Tot voor kort werkten hier ambitieuze, vaak jonge journalisten, maar nu zijn de meesten opgestapt. De rest werkt vanuit huis.

In een e-mail, ingezien door Trouw, is te lezen hoe directeur Dinara Toktosunova begin maart haar werknemers naar huis stuurt, om zo het ‘essentiële werk dat Ruptly in deze tijd doet’ in goede banen te leiden. Is het thuiswerken een smoesje om te voorkomen dat opstandige redacteuren de boel op stelten zetten? Of heeft het bedrijf het gevoel zich in deze gespannen tijd gedeisd te moeten houden?

RT als vlaggenschip voor het Russische propagandanetwerk

Daar is reden toe, want het moederbedrijf van Ruptly, het Russische televisienetwerk RT (voorheen Russia Today), is begin maart uit de Europese Unie verbannen: een reactie op de inval van Oekraïne. RT wordt gezien als het vlaggenschip voor het Russische propagandanetwerk, samen met het eveneens verbannen multimediaplatform Sputnik. “We zullen het niet toestaan dat Kremlin-apologeten hun giftige leugens die Poetins oorlog verdedigen uitstorten over onze Unie, of dat zij zaadjes van verdeeldheid planten”, motiveerde voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen die maatregel.

Maar ondanks dat Ruptly onderdeel is van RT, is het bedrijf niet op de Europese sanctielijst terechtgekomen. Anders dan RT zendt Ruptly niet zelf uit, maar levert het videopakketten aan een groot aantal klanten in de mediawereld. Die bewerken vervolgens het materiaal naar eigen inzicht, inclusief eigen kop, toelichting en voice-over. Mede door die net wat andere rol ontspringt Ruptly waarschijnlijk de dans.

Toch houdt de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst Ruptly al langer in de gaten omdat het zich zorgen maakt over mogelijke beïnvloeding door het bedrijf. “RT DE is, samen met Ruptly en Redfish, een gevaar voor de democratie”, liet een chef van de veiligheidsdienst van een van de Duitse deelstaten in februari 2021 anoniem in het Duitse tijdschrift Der Spiegel optekenen. “De Russische staat heeft gezien dat je daarmee reikwijdte en invloed kan winnen.”

Bang voor repercussies

Die zorgen blijken zelfs gedeeld te worden binnen het redactieteam dat via het filiaal in Berlijn verantwoordelijk is voor de internationale versie van Ruptly’s videoplatform. Als in februari de spanning aan de Oekraïense grenzen oploopt, beginnen verschillende redacteuren zich ongemakkelijk te voelen bij de werkwijze van het bedrijf.

Twee dagen voor de Russische inval merkt ex-redacteur Martin dat de redactie in Moskou videobeelden uit de separatistische regio’s Donetsk en Loegansk niet meer onder Oekraïne categoriseert – alsof de staten niet meer bij het land horen. “Ik weet niet hoe legaal dit is wat jullie nu doen”, schrijft hij bezorgd in een chatbericht aan de Berlijnse redactiechefs. Martin wil niet met zijn echte naam in de krant omdat hij bang is voor repercussies.

Als Rusland in de ochtend van donderdag 24 februari Oekraïne binnenvalt, heeft Martin nachtdienst. Na een korte discussie besluiten de redacteuren in hun nieuwsberichten de woorden ‘invasie’ en ‘inval’ te gebruiken. “Dat leek ons de juiste omschrijving van de gebeurtenis”, vertelt hij. Als zijn dienst er om zes uur ’s ochtends op zit neemt de ochtendredacteur het werk over. Die schrijft: “Geweldig werk, team! We krijgen misschien problemen met Moskou vanwege die titel met ‘invasie’ erin, maar dat los ik wel op.”

Het redactieteam is verbijsterd als later die dag blijkt dat in Martin’s nieuwsbericht de woorden ‘invasie’ en ‘inval’ gewijzigd zijn door het Russische eufemisme voor de oorlog: ‘militaire operatie’. “Dat was echt het breekpunt voor mij”, zegt Martin. “Dat Ruptly onderdeel is van de Russische staat zat altijd in ons achterhoofd, maar nu werden we ons daar opeens heel bewust van.”

Een kat-en-muisspel

Ook zijn collega’s zijn van slag en richten een Telegram-groep op met de naam The Ruptlysistance (een samentrekking van Ruptly en ‘resistance’: verzet). De redacteuren besluiten zich tegen de lijn uit Moskou te verzetten en veranderen alle gewijzigde woorden terug naar het oorspronkelijke ‘invasie’. Moskou laat het daar niet bij zitten en een weekend lang raken de redacties verwikkeld in een kat-en-muisspel.

De toekomst van het bedrijf lijkt na het weekend onzeker, als Rusland uit het internationale betaalsysteem Swift wordt gegooid en de Europese Commissie RT en Sputnik sancties oplegt. Ook overwegen inmiddels tientallen redacteuren hun baan op te zeggen. De directie probeert de sfeer te redden tijdens een speciale onlinevergadering met de meer dan honderd werknemers die voor het Duitse filiaal van Ruptly werken.

“We zijn vastbesloten om door te gaan”, opent Ruptly-directeur Toktosunova, die ook een hoge positie heeft bij het nu verbannen RT Deutsch, de vergadering. De opname daarvan is in handen van Trouw. “Ook als het ons niet lukt om betalingen te ontvangen van onze cliënten, hebben we genoeg geld om door te gaan tot het einde van het jaar.” Er zouden genoeg manieren zijn om geld over te maken, verzekert Toktosunova haar medewerkers strijdlustig: via China, het Midden-Oosten of zelfs met cryptovaluta.

Het frustreert de redacteuren dat de directie doordraaft over de toekomst van het bedrijf, maar zwijgt over de journalistieke strijd die binnen het bedrijf plaatsvindt. Tijdens de vragenronde eist een redacteur duidelijkheid over de betwiste woorden. Ekaterina Mavrenkova, een andere hoge baas binnen Ruptly, gaat weinig invoelend in op de zorgen over de Russische terminologie. ‘Linguïstische subtiliteiten’ zijn dat volgens haar: “Alle woorden die we hebben gebruikt vervormen de realiteit op geen enkele manier”.

Morele bezwaren

“Ik kreeg het gevoel dat ik in een parallel universum terechtgekomen was”, beschrijft ex-redacteur Jonathan (niet zijn echte naam) hoe de woorden van Mavrenkova bij hem binnenkwamen. “Haar stem en uitspraken waren als het geluid van duizend ontslagbrieven die tegelijkertijd werden getekend”, grinnikt hij. Tijdens de vergadering zag hij de chatgroep volstromen met verontwaardigde reacties van collega’s.

“Dat is het moment waarop we ons realiseerden: het is veel erger dan we dachten”, vertelt hij. “Ik werkte niet direct met Mavrenkova samen, dus ik wist niet hoezeer zij de Russische ideologie aanhing. Maar als zulke mensen Ruptly runnen, dan heeft het weinig zin om nog iets te proberen te veranderen.” Zowel Jonathan als Martin stappen na de vergadering op, vanuit morele bezwaren.

Het logo van Ruptly op de deur van het kantoor aan de Lennéstrasse in Berlijn.  Beeld ANP
Het logo van Ruptly op de deur van het kantoor aan de Lennéstrasse in Berlijn.Beeld ANP

Voor de oorlog in Oekraïne hadden de twee nooit serieuze bedenkingen over de journalistieke principes van Ruptly. Martin zag Ruptly als mooie kans om over te stappen van marketing naar de sportjournalistiek. “Ik wist dat Ruptly verbonden is aan RT, maar daar tilde ik niet zo zwaar aan omdat ik op de website eigenlijk heel divers nieuws zag, ook protesten tegen Poetin”, zegt hij.

Jonathan kreeg tot zijn verbazing tijdens zijn sollicitatiegesprek zelf de vraag of hij wist bij welk bedrijf Ruptly hoort: ‘Ik vertelde dat ik wist dat Ruptly bij RT hoort, en dat ik de verslaggeving van RT tot aan de annexatie van de Krim in 2014 best goed vond. Daarna werd de verslaggeving echt bizar”, vertelt hij. “Toen verzekerden zij mij dat de verslaggeving van Ruptly heel anders was en omdat ik dringend een baan nodig had, besloot ik het een aantal maanden te proberen.”

Russische framing

Het werken voor Ruptly beviel beter dan verwacht, zegt Jonathan. “Oké, we moesten af en toe het Russische standpunt aan ons verhaal toevoegen, maar het is niet zo dat ze ons precies vertelden hoe we ons script moesten schrijven.” Ook Martin kreeg niet het idee voor een propagandamachine te werken. Het bedrijf deed overal ter wereld verslag van, niet alleen van de voor Rusland gevoelige onderwerpen. En de korte teksten bij de video’s leken niet veel ruimte voor een Russische framing te bieden. “Daarom vonden veel redacteuren van het Duitse filiaal het tot voor kort aanvaardbaar om voor Ruptly te werken. Iedereen die er werkt, probeert zijn voet tussen de deur van de mediawereld te krijgen.” De beroerde, onregelmatige werktijden – vaak ’s nachts en in het weekend – en het belabberde salaris nemen zij op de koop toe.

Naar buiten en naar binnen toe kon Ruptly zich lang verhullen als een min of meer doorsnee videoagentschap. Toch zaten er terugkijkend een aantal vreemde kanten aan de verslaggeving van Ruptly, vinden Jonathan en Martin. “Hoewel er in 99 procent van ons nieuws geen sprake was van pro-Russische vooringenomenheid, denk ik dat er in de onderwerpen die we kozen wel een voorkeur was voor demonstraties in westerse landen”, stelt Jonathan.

Hij denkt dat het onderdeel van Ruptly’s politieke agenda is om het Westen onrustiger af te schilderen dan het in werkelijkheid is. Zo publiceerde Ruptly tijdens de pandemie opvallend veel video’s van coronademonstraties. Martin sluit zich bij het idee van Jonathan aan. “Het kleinste beetje spanning was al aanleiding voor een video”, zegt hij. “De Russische desinformatiecampagne is er vooral op gericht om te laten zien hoe verdeeld en gebroken westerse maatschappijen zijn.”

Gevoelige dossiers

In de verslaggeving over gevoelige Russische dossiers zoals het neerhalen van MH17 en de vergiftiging van de Russische oppositieleider Aleksej Navalny was ‘neutraliteit’ het sleutelwoord, stellen de twee ex-redacteuren. Jonathan: “In de zaak-MH17 moesten we beide kanten van het verhaal presenteren. Zelf denk ik dat het bewijs zo overweldigend is dat veel mediabedrijven een sterker standpunt innemen. Maar de houding van Ruptly is: we weten het niet, het is de één tegen de ander, de rechtszaak is nog steeds gaande. Dat voelde redelijk.”

De leegloop van redacteuren in de eerste dagen van de oorlog is zo groot dat het Duitse filiaal van Ruptly nog steeds een organisatorische puinhoop is. De redactie in Berlijn wordt overgenomen door redacteuren van de Russische en Spaanse afdelingen van het bedrijf. Het management heeft per e-mail inmiddels heldere instructies over de te gebruiken terminologie gegeven. ‘Invasie’ blijft uit den boze, ‘offensief’ mag wel. ‘Militaire operatie’ heeft een aparte status: die term is correct, valt er te lezen in de e-mail van de directie, maar kan maar beter niet door Ruptly worden gebruikt omdat ‘ons daardoor verweten kan worden bevooroordeeld te zijn’.

Persvrijheid en sancties

Voorlopig blijft Ruptly aan de Europese sanctielijst ontkomen. Een woordvoerder van de Europese Commissie zegt in een reactie aan Trouw heel voorzichtig om te gaan met de sanctielijst. “Je hebt aan de ene kant de persvrijheid en de vrijheid van meningsuiting, twee fundamentele vrijheden van de Europese Unie. Aan de andere kant heb je de sancties, die in deze vrijheden snijden”, legt hij uit. “Je moet dat goed balanceren. Daardoor maken niet alle mediabedrijven die mogelijk desinformatie verspreiden deel uit van de sanctielijst.”

Volgens de woordvoerder houdt een taskforce van de Europese Unie RT en Sputnik sinds de annexatie van de Krim nauwkeurig in de gaten. “Dat was het begin van de desinformatiecampagne die gevoerd wordt door mediabedrijven die dichtbij het Kremlin staan”, vertelt hij. “De Europese Unie heeft nu een ongekende stap gezet om deze bedrijven op de sanctielijst te zetten. Dan begin je met het hart van de desinformatiemachine. Maar er is natuurlijk ook de mogelijkheid om de sanctielijst uit te breiden.” De woordvoerder kan niet zeggen of dit in het geval van Ruptly besproken wordt.

De namen Martin en Jonathan zijn om veiligheidsredenen gefingeerd. Hun echte namen zijn bekend bij de redactie.

Reactie Ruptly

‘Ruptly is geen nieuwszender, maar een persbureau. Al het ruwe videomateriaal dat wij produceren wordt door onze klanten en hun nieuwsorganisaties gebruikt in nieuwsvideo’s die zij op hun redacties zelf samenstellen. Wij hanteren de hoogste journalistieke normen binnen ons meermaals bekroonde team, en zijn pioniers op het gebied van nieuwsverificatie en andere normen voor persbureaus. Hoewel Ruptly een onafhankelijk Duits persbureau is, lijkt het door Trouw gepresenteerde onderzoek onze sectorgerichte nieuwsdienst gelijk te stellen aan die van een nieuwsuitgever voor publieke consumptie.’

Over Ruptly

Vanuit kantoren in Moskou en Berlijn en met een videoplatform in vier talen (Engels, Spaans, Arabisch en Russisch) bedient het in 2013 opgerichte Ruptly voornamelijk media in Rusland, het Midden-Oosten en Azië. RTL Nederland koopt sporadisch videomateriaal in bij Ruptly, waaronder de beelden van de arrestatie van klokkenluider Julian Assange bij de ambassade van Ecuador in Londen in april 2019. Die exclusieve video van Ruptly werd binnen een dag meer dan 1,7 miljoen keer bekeken. De NOS geeft aan geen beelden van Ruptly te gebruiken omdat het geen overeenkomst heeft met het bedrijf, maar ook omdat de redactie vindt dat het bedrijf door de connectie met RT aan ‘betrouwbaarheid en relevantie’ heeft ingeboet.

Lees ook:

Liquideer de Oekraïense elite’, dat is de toon van de Russische media

Russische televisiekijkers zien dezelfde beelden over Oekraïne als die in het Westen. Maar de ondertiteling daarbij verschilt nogal van de onze.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden