Nazikopstuk

Op tapes is te horen: Adolf Eichmann was een kille moordenaar, geen makke bureaucraat

Adolf Eichmann tijdens zijn proces.  Beeld
Adolf Eichmann tijdens zijn proces.

Met zijn nieuwe documentaire wil Yariv Mozer het beeld van Adolf Eichmann kantelen: geen ambtenaar die bevelen opvolgde, maar een bezeten ideoloog.

Isabel Bolle

Hoe wordt Adolf Eichmann, het logistieke brein achter de moord op miljoenen Europese Joden, herinnerd? Voor veel mensen zal het beeld overheersen van een kalende bebrilde man in pak, gezeten achter een tafel, die een nogal ambtelijke en saaie indruk maakt – een beeld dat wereldwijd verspreid werd toen de rechtszaak tegen het nazikopstuk in 1961 wereldwijd te volgen was.

Het is ook een beeld dat volgens de Israëlische regisseur Yariv Mozer hoognodig toe is aan verandering. Want Eichmann was helemaal niet iemand die in het beklaagdenbankje terechtkwam doordat hij slechts bevelen opvolgde, meent hij. Dat is te horen in een verzameling geluidsopnames die centraal staan in zijn documentaire The Devil’s Confession: The Lost Eichmann Tapes, die zondag in première gaat op het filmfestival in Tel Aviv.

Het is niet de eerste keer dat de geluidsopnames gebruikt worden – de transcripties van enkele uren aan opnames waren al te vinden, en sommige onderzoekers hadden toestemming om de opnames te beluisteren in het archief in Duitsland waar ze de laatste decennia opgeslagen waren. Maar zo veel materiaal als nu was nog niet beschikbaar voor een breed publiek, schrijven Israëlische media. De opnames worden bewaard in een archief in Duitsland.

Het gaat om uren aan materiaal waarin Eichmann vrijuit spreekt over zijn tijd als een van de kopstukken van het Nazi-regime. Eichmann stond bovenaan: vanaf het moment dat er tijdens de Wannseeconferentie in 1942 werd besloten tot een ‘definitieve oplossing van het Joodse vraagstuk’ had hij de verantwoordelijkheid voor de uitvoering hiervan.

De opnames zijn gemaakt door de Nederlandse SS’er Willem Sassen, die net als Eichmann en veel andere nazi’s na de oorlog naar Argentinië was gevlucht om berechting te voorkomen. In een periode van zes maanden kwam Eichmann elke zondag langs bij Sassen, om soms uren te praten over zijn rol binnen het nazi-apparaat.

“Als we 10,3 miljoen Joden hadden gedood dan zou ik tevreden zijn en zeggen, ‘Goed zo, we hebben de vijand verslagen’”, vertelt hij op enig moment trots tegen Sassen. Het is een uitspraak die in schril contrast staat met het imago dat Eichmann neerzette tijdens zijn proces, waar hij beweerde niks af te weten van de grootschalige vernietiging van de Joodse bevolking in Europa. Zijn pleidooi had weinig effect; uiteindelijk werd hij ter dood veroordeeld en geëxecuteerd.

Adolf Eichmann tijdens zijn proces, 1961.  Beeld ANP / Topfoto
Adolf Eichmann tijdens zijn proces, 1961.Beeld ANP / Topfoto

Toch is het beeld van Eichmann als een overijverige bureaucraat nog altijd erg populair. Volgens Judith Keilbach, universitair hoofddocent Media en Cultuur aan de Universiteit Utrecht, komt dat ook doordat de rechtszaak zo goed te volgen was op televisie. “Mensen zagen hoe hij daar zat als een soort ambtenaar in het beklaagdenbankje, omringd door documenten. Men zag letterlijk wat Hannah Arendt (die verslag deed van het proces - red.) omschreef als ‘de banaliteit van het kwaad’.”

Of dat beeld nu door de documentaire bijgesteld kan worden is de vraag, denkt ze. “Wat meespeelt is dat je van de rechtszaak erg sterk visueel beeld hebt dat bijdraagt aan Eichmanns imago als een beetje saaie bureaucraat. Het is moeilijk te zeggen of het lukt om met geluidsopnames dat beeld te kantelen; of geluid sterker is dan beeld.”

Yariv Mozer, de regisseur van de documentaire, heeft grotere hoop op een kentering. “De opnames laten zien dat Eichmann fervent toegewijd was aan zijn baan en geobsedeerd was om op dit gebied zoveel mogelijk te bereiken; hij was een ideoloog en niet iemand die slechts bevelen uitvoerde.”

Lees ook:

De as van Eichmann verdween in het diepste geheim in zee

Israëls bemoeienis met oorlogsmisdadiger Adolf Eichmann eindigde op 1 juni 1962 met bijna evenveel geheimzinnigheid als waarmee deze op 11 mei 1960 in Argentinië was begonnen.

Brief van Eichmann aan Israëlische president openbaar gemaakt

Adolf Eichmann beschouwde zichzelf als onschuldig. In een brief aan de toenmalige Israëlische president Yitzhak Ben-Zvi vroeg de man die de transporten van de Joden naar de vernietigingskampen organiseerde om gratie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden