ReportageDe Krim

Op de Krim bloeit de Russische lente al zes jaar ononderbroken

Een stel met Russische vlaggen omgeslagen voor het parlement op de Krim, op 17 maart 2014. Beeld EPA

Zes jaar geleden sloot de Krim zich officieel aan bij Rusland. Sindsdien doet Moskou er alles aan om het Russische karakter van het schiereiland te onderstrepen. Maar hoe Russisch is de Krim nu echt? En hoe ziet de ‘russificatie’ van het schiereiland er in de praktijk uit?

Op het plein voor het parlementsgebouw van de Krim, gelegen aan de Karl Marx-straat in Simferopol, staan twee tieners. De jongen met ‘I-hartje-Russia’-pet op houdt een gettoblaster vast waaruit Russischtalige rap klinkt. Het meisje danst er wat onbeholpen op los. Bij het refrein proesten ze het uit van het lachen. ­Ouderen die in het aangrenzende Park van de Overwinning de rondscharrelende duiven voeren, kijken nurks hun kant op. Onder de kale takken herdenkt een tank van het Rode Leger de bevrijding van de nazi’s. Op de achtergrond schitteren de gouden, uivormige koepels van de Alexander Nevski-kathedraal in het zonlicht. Niets op het centrale plein in de hoofdstad van de Krim verraadt wat hier zes jaar ­geleden gebeurde.

Toch was ditzelfde plein destijds heel even het epicentrum van de wereldgeschiedenis. Op 27 februari 2014 bezetten gewapende mannen in legeruniformen in alle vroegte het parlementsgebouw van Simferopol. Een grauwgrijze, uit beton opgetrokken sovjetkolos die een permanente schaduw over het plein werpt. De anonieme commando’s zonder insignes op de mouwen hesen de Russische vlag bij het ­gebouw en riepen de Russische overname uit. Op 18 maart 2014 sloot de Krim zich officieel aan bij Rusland. Nog altijd wappert de Russische driekleur voor de ingang van het parlement gebroederlijk naast die van de Krim. ­Boven de toegang van het gebouw waar ooit de Oekraïense drietand hing, prijkt nu de tweekoppige Russische adelaar.

Maar de symboliek kan ook subtieler, ­bewijst een bescheiden monument van een soldaat en een kind naast het wagenpark van het parlement. Het standbeeld is een eerbetoon aan de zogenaamde ‘little green men’, of ‘polite people’ zoals Moskou de naamloze Russische commando’s doopte. Het kunstwerk toont een soldaat in gevechtsuitrusting met helm, camouflagekleding en een kalasjnikov op zijn rug. Hij glimlacht flauwtjes terwijl hij een bos bloemen in ontvangst neemt van een meisje met een paardestaart en een jurkje. Een kat cirkelt bekoorlijk tussen zijn benen.

Poetin staart achteloos de ruimte in

Dat er een eerbetoon aan de Russische soldaten op het plein staat, is vanzelfsprekend volgens Alla Ponomarenko (59), vicevoorzitter van het parlement op de Krim. Ze zit achter haar bureau in haar kantoor in het parlementsgebouw. Boven haar hoofd staart Vladimir Poetin vanaf de muur achteloos de ruimte in.

“De militairen beschermden ons in 2014 ­tegen de kwade krachten die er destijds in ­Oekraïne actief waren. Vlak daarvoor pleegden extremisten een staatsgreep om president ­Janoekovitsj af te zetten. Dankzij de Russische soldaten is dat hier niet gebeurd. Daar zijn we ze dankbaar voor.” Ponomarenko, lid van regeringspartij Verenigd Rusland, was een van de vele inwoners van het schiereiland die de Russische lente van 2014 welkom heetten. “Ik spreek, denk en droom in het Russisch. Net als de meeste mensen op de Krim.” Ze vergelijkt de Krim van vóór 2014 met een verwaarloosd kind. “Oekraïne zorgde niet goed voor de Krim. We waren ongewenst. Een bastaard.”

Voorbeelden van die verwaarlozing zijn er volgens de politica te over. Zo deed Kiev de Russische taal op het schiereiland in de ban, vertelt ze. Hoewel de grote meerderheid van de bevolking het Russisch als moedertaal heeft, moesten bioscopen films in het Oekraïens nasynchroniseren en werden ook theatergezelschappen gedwongen hun stukken in het Oekraïens op te voeren. En in de openbare ruimte werden monumenten van Russische oorlogshelden en kunstenaars massaal van hun sokkel getrokken. “Kiev probeerde onze geschiedenis te herschrijven”, meent Ponomarenko. “Maar die tijden zijn nu voorbij.”

Alla Ponomarenko , vicevoorzitter van het parlement op de Krim: 'De Krim is Russisch en dat is altijd zo geweest'.Beeld Jarron Kamphorst

Geschiedvervalsing? Welnee

Dat de Russen sinds 2014 juist hun versie van het verleden over de Krim uitgieten, heeft daarentegen met geschiedvervalsing niets te maken volgens Ponomarenko. “Dat is een kwestie van de juiste weergave van historische feiten. De Krim is Russisch en dat is altijd zo geweest.” Dat pro-Russische sentiment resoneert op het hele schiereiland. Overal wappert het wit-blauw-en-rood; op centrale pleinen, gevels en billboards staan dweperige liefdesverklaringen van de Russen aan de bevolking van de Krim; in menig klaslokaal en woonkamer hangt een portret van Poetin; en op scholen voert de Russische taal de boventoon.

In het kader van diezelfde historische juistheid werd in het Jekaterininski Park, op steenworp afstand van het parlement, in 2016 nog een metershoog standbeeld van Catherina de Grote op een sokkel gehesen. ­Onder de tsarina, die in 1783 als eerste Russische heerser de Krim veroverde op het Ottomaanse Rijk, prijkt de ondubbelzinnige tekst ‘dit monument is herbouwd ter ere van de hereniging van de Krim met Rusland in 2014 en voor eeuwig’.

Als er een plek op de Krim is waar dergelijke potsierlijke vaderlandsliefde hoogtij viert, dan is het Sebastopol, de grootste stad van de regio. Van oudsher is de havenstad het bastion van de Russische Zwarte Zeevloot en onderhoudt ze warme banden met het vasteland. Bezoekers struikelen er dan ook over de patriottistische symboliek. Van Russische fregatten die langs de zeeboulevard in het water dobberen tot souvenirwinkels met Poetin-prullaria en van monumenten voor gesneuvelde mariniers van de Zwarte Zeevloot tot militaire musea. ­Moedertje Rusland is overal.

Tsaristische rijkdom

Niet zo gek ook. Sebastopol is in veel ­opzichten het kroonjuweel van de Krim. De stad heeft vrijwel alles wat de meeste Russische steden niet hebben. In de straten staan gepolijste, spierwitte neoclassicistische gebouwen en de zee is er zo blauw dat het water en de lucht aan de horizon moeilijk van elkaar te onderscheiden zijn. Grauwe sovjetflats zijn er vrijwel niet te bekennen. Integendeel. De stad ademt tsaristische rijkdom. Uit haar poriën druppelt militair-imperialistische nostalgie.

De geschiedenis van Sebastopol laat er volgens Natasja Nikolajevitsj (42), verkoopster op de centrale markt, geen twijfel over bestaan. Vanachter een marktkraam met groenten en fruit vertelt ze geestdriftig over haar stad. Op haar hoofd draagt ze een bontmuts. Het ding zit zo ver over haar voorhoofd dat haar wenkbrauwen eronder verdwijnen. “De drie belangrijkste historische personen van Sebastopol zijn allemaal Russisch. Tsarina Catherina de Grote veroverde de stad, kolonel Pavel Nachimov verdedigde de stad tijdens de Krimoorlog en Vladimir Poetin bracht de stad weer thuis. Hoe duidelijk wil je het hebben?”

Marina Dimitrojeva, een zeventiger met een bochel en de stem van een verstokte roker, werd de liefde voor Rusland eveneens met de paplepel ingegoten. “Mijn moeder overleed in 2012. Op haar sterfbed zei ze nog dat ze hoopte dat ik snel in Rusland zou wonen”, vertelt ze terwijl ze haar boodschappentassen vollaadt met ingrediënten voor borsjt. “Jammer genoeg heeft ze de terugkeer naar het moederland niet meer mee mogen maken.”

Willekeurige arrestaties

Ook de cijfers lijken de Russische inborst van de Krim te onderschrijven. In 2014 was 70 procent van de 2,2 miljoen Krim-bewoners ­etnisch Russisch en dat percentage loopt sinds de Russische overname gestaag op. Volgens ­officiële statistieken van de Russische overheid vestigden ruim 250.000 mensen zich tussen maart 2014 en mei 2018 vanaf het Russische vasteland op de Krim. Tegelijkertijd vertrokken er volgens diezelfde cijfers in dezelfde periode ruim 140.000 mensen. Daarbij gaat het vrijwel uitsluitend om Krim-Tataren en Oekraïners die noordwaarts trokken richting het Oekraïense vasteland.

Dat juist die twee etnische minderheden massaal hun biezen pakken, is niet zonder ­reden. Volgens hulporganisaties als Human Rights Watch moeten de islamitische Tataren en etnische Oekraïners het sinds 2014 massaal ontgelden op de Krim. De mensenrechtenorganisaties spreken van een exodus en wijzen op politieke vervolgingen en willekeurige ­arrestaties als voornaamste reden voor de ‘Russificatie’ en homogenisering van de Krim. Volgens de Oekraïense overheid kloppen de Russische migratiecijfers dan ook van geen kant. Kiev beweert dat het aantal mensen dat inmiddels om politieke redenen is gevlucht, tussen de 800.000 en één miljoen ligt.

Een inmiddels mythisch voorbeeld van die willekeurige strafvervolging is de zaak van Volodimir Baloech. Vlak na de Russische bezetting in maart 2014, hing Baloech meermalen een Oekraïense vlag op bij zijn boerderij op de Krim. Na een aantal huiszoekingen en een ­afranseling door de veiligheidsdiensten, werd hij uiteindelijk gearresteerd vanwege vermeend wapenbezit. Een veroordeling van vijf jaar volgde.

Ljoebov Prichodko piekert voortdurend over het lot van haar gearresteerde man.Beeld Jarron Kamphorst

Kabels, lege flessen en brandstof

“Hetzelfde lot viel mijn man ten deel”, vertelt Ljoebov Prichodko (58). In haar woning op het platteland in het dorp Saki hangen legerpetjes aan de lopen van twee plastic mitrailleurs aan de muur. Aan de handvatten bungelen geelblauwe linten. Ook boven de houten bank hangen de kleuren van de Oekraïense vlag en boven de schouw prijkt de nationale drietand. “Op 9 oktober 2019 vielen de veiligheidsdiensten hier binnen”, vertelt Prichodko. Ze neemt haastige trekjes van haar sigaret. Voor haar staat een volle asbak met peuken. De slapeloosheid staat in haar gezicht gebeiteld.

“Ze wilden de werkplaats van mijn man zien. Hierachter in de garage.” Het duurde luttele minuten voordat ze vonden wat ze zochten: kabels, wat apparatuur, lege flessen en brandstof. Genoeg om aan te nemen dat Oleg Prichodko een terroristische aanslag beraamde tegen de Russische staat en hem te arresteren. Ze namen hem mee naar Simferopol waar hij nog altijd vastzit. “Slapen is er sindsdien niet meer bij”, zegt Prichodko. “Ik laat ’s nachts het licht aan en dommel weg voor de tv. Doe ik dat niet, dan lig ik te piekeren over het lot van mijn man.” Want zijn toekomst is nog altijd ongewis. “Een paar dagen terug werd zijn voorarrest met twee maanden verlengd. Mogelijk draait hij voor twintig jaar de bak in.”

De werkelijke reden dat Oleg Prichodko door de autoriteiten werd gearresteerd, is volgens zijn vrouw zijn lidmaatschap van de ­Oekraïense politieke partij Svoboda. Een ­extreemrechtse en nationalistische partij die zich tijdens de protesten tegen de Oekraïense president Janoekovitsj in 2014 prominent ­manifesteerde in Kiev. Svoboda is berucht om zijn homofobe, antisemitische en xenofobe standpunten. Menigeen noemt de partij en haar leden dan ook fascistisch.

Bezeten van plastic soldaatjes en wapentuig

Klinkklare onzin volgens Ljoebov Prichodko. “Mijn man is geen fascist. Hij is een patriot, dat is iets heel anders.” Dat er in de kast in de woonkamer twee modelbouwtanks staan met hakenkruizen erop, zegt volgens haar dan ook helemaal niets over de ideologie die haar man aanhangt. “Mijn man is een modelbouwfanaticus, een obsessieve verzamelaar van alles wat met de Tweede Wereldoorlog te maken heeft. Dat daar een paar modellen tussen zitten van het Duitse leger, maakt hem nog geen fascist.” Een rondje door het huis wekt inderdaad de indruk van iemand die bezeten is van plastic soldaatjes en wapentuig. Overal staan geënsceneerde miniatuurslagvelden en in de boekenkasten staat een paar meter aan informatie en prentboeken over de Tweede Wereldoorlog.

De echte fascisten zitten volgens Prichodko iets verderop op een militaire vliegbasis. Om de haverklap moet ze haar verhaal staken doordat er straaljagers over haar woning vliegen. “Het is alsof we hier in een belegerd gebied wonen. Elke dag vliegt de bezetter hier letterlijk over mijn hoofd heen. Dezelfde bezetter die mijn man arresteerde en achter de tralies gooide. Rusland is bereid om iedereen die de Krim niet als Russisch grondgebied erkent, de mond te snoeren, op te sluiten of te deporteren. Dat is hun manier om de Krim Russisch te maken.”

Een informatieoorlog

Een bewering die Ponomarenko naar het land der fabelen verwijst. Volgens de vicevoorzitter van het Krim-parlement vinden er op het schiereiland geen mensenrechtenschendingen plaats. “Dat soort berichten is allemaal onderdeel van een informatieoorlog. De Krim is altijd een plek geweest waar verschillende volkeren met verschillende etniciteiten naast elkaar hebben geleefd. Hier wordt niet vervolgd op basis van achtergrond.”

“Zeg dat maar tegen die tientallen politiek gevangen”, sneert Prichodko. “Ze proberen hier een homogene maatschappij te creëren met alleen maar Russen. Een gekunsteld beeld om de buitenwereld te doen geloven dat het hier altijd Russisch is geweest. Maar mij zullen ze hier bij de haren weg moeten slepen. En tot die tijd blijft dit hier hangen”, ze wijst naar de Oekraïense vlag bij een overdekking in haar tuin. Ernaast hangt een in hout gekerfde tekst. ‘Voor orde. Voor de overwinning. Voor vrijheid. Voor de toekomst van Oekraïne’, vertaalt ze. “Want Russisch zal de Krim nooit worden. Maakt niet uit hoeveel monumenten ze neerzetten of hoeveel vlaggen ze verbieden.”

Lees ook:

Hoe er op de Krim gevochten wordt tegen een historische vijand: de islamitische Krim-Tataren

Sinds de Russische annexatie van de Krim in 2014 moeten de Krim-Tataren het massaal ontgelden. Op verdenking van terrorisme worden leden van de islamitische gemeenschap gearresteerd, veroordeeld en gemarteld.

Rusland strooit met geld, kan de Krim straks nog zonder zijn suikeroom?

Aanstaande maandag rijdt de eerste trein over de nieuwe spoorbrug tussen de Krim en het Russische vasteland. De verbinding is het zoveelste monumentale infrastructuurproject op het schiereiland waarmee Moskou de geannexeerde regio letterlijk aan zich verbindt. Maar ook op microniveau geeft het Kremlin gul. Kan de Krim nog wel zonder zijn suikeroom?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden