Via een gat in het hek rond het kamp lopen vluchtelingen in en uit, vooral om buiten te plassen en poepen. Beeld Thijs Kettenis
Via een gat in het hek rond het kamp lopen vluchtelingen in en uit, vooral om buiten te plassen en poepen.Beeld Thijs Kettenis

ReportageVluchtelingencrisis op Cyrpus

Op Cyprus ontstaat een nieuw Moria. ‘Ik word gek hier’

Het vluchtelingenkamp op Cyprus krijgt trekjes van het Griekse Moria. Er is plek voor 1200 vluchtelingen, maar het kamp huisvest er 3000. Mensen poepen en plassen op een open veld net buiten het kamp.

Thijs Kettenis

Toen Godwill Okecheukwu begin dit jaar Nigeria verliet, had hij geen idee dat hij twee maanden later zou stranden op Cyprus, zonder huis en zonder baan. “Ze zeiden dat het hier beter voor mij zou zijn”, zegt de 28-jarige man buiten de hekken van de noodopvang in Pournara, 20 minuten rijden van de hoofdstad Nicosia. Ze, dat zijn de smokkelaars die de reis regelden. “Maar hier krijg ik geen huis en geen werk, ik heb niets te doen. Ik word gek hier.”

In het kort

- Op Cyprus ontvouwt zich een nieuw migrantendrama: het land heeft per hoofd van de bevolking het hoogste aantal asielaanvragen in de hele EU

- Het opvangkamp buiten de hoofdstad Nicosia is overvol, inmiddels is er sprake van mensonterende omstandigheden

- Asielzoekers, vooral kansarme Afrikanen, komen het land binnen via Noord-Cyprus, dat sinds 1974 door Turkije is bezet. Eenmaal over de grens is de kans om verder de EU in te reizen nihil

Okecheukwu zegt naar Cyprus te zijn gekomen omdat hij internationale bescherming nodig heeft, maar waartegen precies kan of wil hij niet toelichten. Doorreizen naar een ander EU-land is geen optie. Zelfs in het onwaarschijnlijke geval dat hij asiel krijgt, dan horen daar geen reispapieren bij: eilandstaat Cyprus, met zijn 800.000 bewoners, behoort niet tot het Schengen-gebied. En dus zit Okecheukwu nu vast op het eiland.

Hij is bepaald niet de enige. Geen enkel EU-land krijgt per hoofd van de bevolking zoveel asielaanvragen als Cyprus: in 2021 bijna 15.000 per miljoen inwoners, becijferde statistisch bureau Eurostat. Dat is ruim tien keer het EU-gemiddelde, en ook drie keer meer dan nummer 2, Oostenrijk. En volgens gegevens van de Cypriotische regering groeit het aantal asielzoekers dit jaar explosief verder. Van januari tot en met april meldden zich er al 7100, tegenover 2800 in dezelfde periode vorig jaar.

null Beeld Thijs Kettenis
Beeld Thijs Kettenis

Op de vlucht voor familie

In Pournara leidt dat tot een situatie die doet denken aan kamp Moria op het Griekse eiland Lesbos enkele jaren terug: overbevolking, frustratie en de stank van uitwerpselen door smerige toiletten. Aanvankelijk opgezet voor 500 mensen, werd het vorig jaar uitgebreid voor de opvang van 1200 mensen. Maar Pournara huisvest er nu 3000. Het grootste deel van hen slaapt in noodtenten van VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR buiten het officiële gedeelte. Door het hek is te zien hoe vijf mannen in onderbroek zich daar in de buitenlucht wassen met water uit een emmer. Naast watertappunten bestaat het sanitair uit stinkende mobiele toiletten.

“Ik ga liever hier”, zegt de 19-jarige Nigeriaan Emmanuel Oki, midden op een vlakte achter het kamp. “Dat is beter dan op die vieze wc’s”. Op gepaste afstand doen een stuk of tien anderen om hem heen, mannen en vrouwen, hetzelfde. Sommigen staand, anderen gehurkt, af te zien aan hun hoofden die uitsteken boven het struikgewas. Onderweg terug naar het gat in het hek dat dient als doorgang voor het toiletbezoek, vertelt Oki dat hij op de vlucht is voor zijn familie, die hem zou bedreigen. “Toen heb ik via een tussenpersoon een ticket en een visum gekocht voor Cyprus, voor Europa.”

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

De Groene Lijn

Wat de smokkelaar er echter niet bij vertelde, is dat Oki via een tussenstop zou belanden in Noord-Cyprus, het deel van het eiland dat Turkije sinds een inval in 1974 bezet. De internationaal erkende regering van EU-land Cyprus heeft daar in de praktijk niets te zeggen, en een asielprocedure is er niet. Een bufferzone van 180 kilometer, de zogeheten Groene Lijn bewaakt door een VN-macht, scheidt de twee eilanddelen.

“Ik heb 400 euro betaald aan iemand in het Noorden om me de weg te wijzen, de grens over”, zegt Oki, nadat hij is aangekomen bij het gat in het hek. Daar is het een komen en gaan van mensen, soms met handtas aan de arm, die hun behoefte gaan doen, of dat net hebben gedaan. Sommigen nemen die moeite niet, en urineren dwars door het hek naar buiten. De ondraaglijke lucht van uitwerpselen, verspreid door een zucht wind, tart de neuzen van de passanten. “Vervolgens heeft een aardige bewoner uit het Zuiden me hierheen gereden”, vervolgt Oki onverstoorbaar.

Emmanuel Oki Beeld Thijs Kettenis
Emmanuel OkiBeeld Thijs Kettenis

Negen op de tien asielzoekers op Cyprus komt via deze route, en hun aantal blijft groeien. “Elke nacht steken 70 tot 120 mensen illegaal de Groene Lijn over”, zegt de Cypriotische minister Nikos Nouris van binnenlandse zaken, verantwoordelijk voor migratie, in zijn kantoor in hoofdstad Nicosia. “En er is momenteel geen manier om ze te stoppen.”

Communicatie met Noord-Cyprus is er niet: de regering in het Griekstalige Zuiden erkent die in het Noorden niet, en Turkije, dat de lakens uitdeelt in het Noorden, erkent op zijn beurt de staat in het Zuiden niet. En voor de VN-troepenmacht van ruim 1000 man en vrouw sterk die de bestandslijn bewaakt, valt het tegenhouden van migranten buiten het mandaat.

Een Somaliër op vakantie?

Over de oorzaken van de sterke toename van het aantal asielzoekers is het speculeren. Mogelijk speelt een rol dat andere routes naar Europa, via Italië, Malta en Griekenland, lastiger zijn geworden – al dan niet vanwege omstreden pushbacks waarbij migranten aan de grens worden tegengehouden of teruggeduwd. Een andere verklaring kan zijn dat de economische situatie in Noord-Cyprus vanwege de val van de Turkse lira en de hoge inflatie de afgelopen tijd verslechtert.

Maar volgens Nouris speelt Turkije een actieve rol door de migranten richting Cyprus te loodsen. “De Turkse autoriteiten weigeren deze mensen te checken als ze aankomen in Istanbul en door willen vliegen naar de bezette delen van Cyprus. Wie gelooft er dat pakweg een Somaliër die enorme reis is begonnen voor een vakantie? En hoe komen er alleenreizende minderjarigen aan boord?” Nouris beschuldigt Turkije van het ‘instrumentaliseren’ van migranten, om Cyprus dwars te zitten. Hij trekt een parallel met de Wit-Russische leider Loekasjenko, die vorig jaar duizenden migranten naar de grens met Polen en Litouwen dirigeerde.

null Beeld AP
Beeld AP

Van de 14.500 afgewezen aanvragen, zijn er 2200 teruggekeerd

Hoe dan ook bestaat de bevolking in Cyprus volgens Nouris inmiddels voor 5 procent uit asielzoekers en statushouders – veel meer dan welk ander EU-land ook. Extra zorgwekkend is dat de herkomst verschuift. Tot vorig jaar waren Syriërs de grootste groep, maar sinds enkele maanden zijn dat de Congolezen, gevolgd door de Nigerianen, samen goed voor meer dan een derde van de aanvragers. Hun kans op asiel is klein, aangezien ze veelal om economische redenen hun land ontvluchten.

Maar als hun aanvraag is afgewezen, is het lastig ze te laten vertrekken. Vrijwillig terug gaan ze meestal niet, en dwingen is onmogelijk zolang landen als Nigeria en Congo niet meewerken. Bovendien ontbreekt het aan detentiecentra om degenen van wie de asielaanvraag is afgewezen, vast te zetten. “En dus zie je ze hier, op straat”, zegt Nouris, terwijl hij door het raam naar buiten wijst. Voor het ministerie, maar ook elders in het centrum van Nicosia lopen, zitten en hangen de hele dag door opvallend veel Afrikanen. Sommigen verdienen wat met illegale baantjes, in de bouw of in de horeca. Een enkeling biedt tegen betaling seksuele diensten aan, onder meer via datingapps.

“Vorig jaar hebben we de asielprocedure aanzienlijk versneld. We hebben 16.500 aanvragen behandeld, waarvan er 14.500 werden afgewezen. Die mensen moeten dus vertrekken. Maar we hebben er maar 2200 kunnen laten terugkeren.”

Een controversieel hek, elektrische deuren en prikkeldraad

In november trok Nicosia aan de bel bij de Europese Commissie. Cyprus beriep zich op een noodsituatie, en wilde ter afschrikking de behandeling van asielaanvragen enkele maanden stopzetten. Maar Brussel wees het verzoek van de hand: asielzoekers hebben recht op een procedure, klonk het. Gevolg volgens Nouris: er lopen nu 22.000 asielaanvragen.

Om de toestroom te stoppen, valt Cyprus nu onder meer terug op een controversieel middel: het land bouwt een hek langs een deel van de de Groene Lijn. Inmiddels is dat er al op de meest kwetsbare punten. Een maatregel die nog eens extra gevoelig ligt in Cyprus, omdat de regering de scheidslijn immers niet erkent als buitengrens van het land. Bovendien wonen en werken er, met toestemming van de VN, mensen in de bufferzone rondom. “Het wordt geen enorm hek als in Litouwen en Griekenland - precies om die reden. We willen niet dat iemand denkt dat we het land verdelen. En er komen elektrische deuren die mensen die in de bufferzone mogen zijn op afstand kunnen openen met hun telefoon.”

Toch wordt het op zijn minst 2 meter prikkeldraad. En er komt een speciale macht van driehonderd politieagenten die de barrière gaat bewaken. “We gaan hetzelfde beleid voeren als aan de EU-buitengrenzen. We schaffen ook een Israëlisch bewakingssysteem aan, met onder meer camera’s langs de Groene Lijn, om naderende migranten op tijd op te merken zodat we er een patrouille heen kunnen sturen om ze tegen te houden. We vragen de EU niet het hek te financieren, we weten dat dat gevoelig ligt. Maar de bewaking wel.”

null Beeld ANP / EPA
Beeld ANP / EPA

Een parallel met Litouwen

Verder moet er een nieuw vertrekcentrum komen voor degenen die uitgeprocedeerd zijn. Maar Cyprus kan daar niet zomaar mensen jarenlang opsluiten, wanneer hun landen van herkomst niet meewerken. Daarom wil Nicosia dat Brussel het voortouw neemt bij het maken van afspraken met de landen waar veel asielzoekers vandaan komen, om hun onderdanen terug te nemen. Nu is dat nog een verantwoordelijkheid van de lidstaten afzonderlijk.

Ook wil Cyprus dat EU-grensbewakingsdienst Frontex meer deportaties faciliteert. “We zijn de EU dankbaar, maar we hebben meer steun nodig. We kunnen dit probleem niet alleen oplossen. Toen Loekasjenko Irakezen naar Litouwen stuurde, kwam de Commissie meteen in actie: sancties tegen Loekasjenko, een hek aan de grens, en een goed bewakingssysteem. Cyprus ligt ook aan de buitengrens, en bij ons gebeurt de afgelopen vijf jaar exact hetzelfde als in Litouwen.”

Asiel aanvragen een fundamenteel mensenrecht

De UNHCR steunt de Cypriotische oproep tot meer solidariteit van de EU bij bijvoorbeeld het uitzetten van uitgeprocedeerde asielzoekers. Maar de vluchtelingenorganisatie vindt ook dat Cyprus zelf meer moet doen om de situatie te verbeteren.

Woordvoerder Emilia Strovolidou wijst op de achterstand van ruim 22.000 eerste asielaanvragen, en nog eens meer dan 6700 zaken in hoger beroep. “Asielzoekers hebben recht op een snelle en eerlijke procedure. De bouw van hekken neemt niet weg dat mensen asiel moeten kunnen aanvragen, ook als ze illegaal het land zijn binnengekomen. Dat is een fundamenteel mensenrecht onder EU- en internationale wetgeving.”

Daarnaast vindt de UNHCR de opvang onder de maat. Op de vraag of er in Pournara een nieuw Moria in de maak is: “Opstootjes en kleine branden doen zich regelmatig voor, zoals vaker gebeurt bij overbevolking in kampen. Daarover maken we ons zorgen. We hebben voorstellen gedaan aan de autoriteiten voor verbetering van de infrastructuur, versnelling van de procedures en het opstellen van een calamiteitenplan. Pournara moet worden ontlast, en de opvang in de stad verbeterd.”

null Beeld ANP / EPA
Beeld ANP / EPA

‘Veilige zone biedt onvoldoende bescherming’

Een van de oorzaken van overbelasting van Pournara is dat asielzoekers die na registratie het kamp hebben mogen verlaten, al snel weer terugkeren. De toelage van 365 euro per maand is te weinig om van te leven, zegt Strovolidou, en asielzoekers mogen nauwelijks werken om dat bedrag aan te vullen. Daarnaast willen maar weinig huiseigenaren ruimte verhuren aan migranten, ook omdat er vaak problemen zijn bij de uitkering van de subsidie die ze daarvoor krijgen. “Daarom zie je iedere avond mensen weer terugkomen in Pournara, op zoek naar een slaapplaats. Anderen slapen op straat.”

Een bijzonder punt van zorg noemt ze het verblijf van tweehonderd alleenreizende minderjarigen in het kamp. Zij verblijven in een afgesloten ‘veilige zone’, verstoken van onderwijs en recreatie, en moeten lang wachten voordat ze elders worden ondergebracht. “Die veilige zone is niet geschikt en biedt in de praktijk ook niet genoeg bescherming.”

Over dat laatste kan Dara (29, niet haar echte naam) meepraten. De Nigeriaanse woonde enkele maanden in Noord-Cyprus bij haar tante, die haar tot prostitutie zou hebben gedwongen. Ze besloot te vluchten en verblijft nu in de veilige zone van Pournara. “We slapen met twaalf vrouwen in zes bedden. En de deur kan niet op slot. Er komen steeds mannen binnen. Ik zeg daar dan wat van, en dan vinden ze me lastig”, vertelt ze nadat ze door het gat in het hek naar buiten is gestapt.

“Ik heb twee keer grote gevechten in het kamp meegemaakt. Vooral de mannen van verschillende nationaliteiten maken onderling problemen.” Dan begint ze te wiebelen op haar benen en kapt ze haar verhaal af. “Als je me wilt excuseren ... Ik ga nu even plassen.”

De echte naam van Dara is bekend bij de hoofdredactie.

Lees ook:

Hoe Moria een mensonwaardige en uitzichtloze hel werd

Liever de gevangenis dan de hel van kamp Moria. Het vluchtelingenkamp op het Griekse eiland Lesbos was al nooit een fijne plek maar veranderde de afgelopen jaren in een mensonwaardige en uitzichtloze hel. Correspondent Thijs Kettenis, die het kamp meermaals bezocht, legt uit hoe het zo ver kwam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden