CoronaherstelfondsTegenwerking

Oost-Europese hoofdsteden willen zelf EU-hulpgeld kunnen besteden - buiten hun regeringen om

Uitzicht op Boedapest.  Beeld
Uitzicht op Boedapest.

Het ‘pact van vrije steden’ in Oost-Europa wil graag zelf toegang krijgen tot het EU-coronaherstelfonds, dat vandaag werd aangenomen in het Europarlement. Zo is de burgemeester van Boedapest liever niet afhankelijk van zijn eigen regering.

Na emotionele onderhandelingen tussen de EU-leiders afgelopen zomer en een politieke crisis door het dwarsliggen van Polen en Hongarije later in het jaar, komt het er nu echt aan: het Europese coronaherstelfonds. Vanaf deze maand kunnen lidstaten hun fondsenaanvragen naar Brussel sturen. Net als overige EU-steun komt het geld grotendeels binnen bij de nationale regering, die toeziet op de verdeling ervan in eigen land.

Niet iedereen is daar blij mee: de burgemeesters van Boedapest, Bratislava, Warschau en Praag willen dat steden veel meer zélf in Brussel aan kunnen kloppen voor steun. “Nu zijn we volledig afhankelijk van onze regering,” zegt Gergely Karácsony, de burgemeester van Boedapest. En die regeringen zijn hun hoofdstedelijke burgemeesters niet altijd even goedgezind.

Europarlement akkoord met herstelfonds

Het Europees Parlement stemt in met een tijdelijk herstelfonds van 672,5 miljard euro om de economische en sociale gevolgen van de coronapandemie in de EU te boven te komen. De lidstaten kunnen dit voorjaar hun plannen in Brussel indienen om in aanmerking te komen voor de 312,5 miljard aan subsidies en 360 miljard euro aan gunstige leningen. Voor Nederland is circa 5,6 miljard euro beschikbaar.

Het herstelfonds werd in het leven geroepen na zware onderhandelingen tussen de 27 regeringen en is het belangrijkste onderdeel van een grotere serie coronamaatregelen van in totaal 750 miljard euro. De lidstaten kunnen alleen aanspraak maken op het fonds als ze een gedetailleerd herstelplan indienen in Brussel dat moet voldoen aan een tiental voorwaarden. Zo moet minstens 37 procent worden geïnvesteerd in projecten die de klimaatverandering helpen bestrijden en 20 procent in digitalisering. In ruil voor de steun worden er hervormingen geëist, bijvoorbeeld op de arbeids- of woningmarkt. Ook is een waarborg opgenomen dat de geldkraan dichtgedraaid kan worden voor landen die de rechtstaat ondermijnen.

De plannen moeten worden goedgekeurd door de Europese Commissie en daarna door de lidstaten. Het geld zal steeds in delen worden uitbetaald en er is toezicht op de uitgaven. “Wij willen zeker zijn dat dit geld op de goede plek terecht komt”, zegt Europarlementariër Esther de Lange (CDA), een van de toezichthouders op de uitvoering van het fonds. “Deze steun mag geen blanco cheque zijn, maar moet de economie versterken en hervormingen ondersteunen.”

Den Haag zal pas na de verkiezingen een herstelplan indienen en geen leningen aanvragen omdat Nederland al heel gunstig kan lenen op de kapitaalmarkt, heeft minister Wopke Hoekstra (Financiën) eerder laten weten.

Karácsony en zijn collega-burgemeesters zijn jong, pro-EU en ze staan voor liberale waarden als openheid en inclusiviteit. De landen waarvan hun steden de hoofdstad zijn – Hongarije, Slowakije, Polen en Tsjechië – hebben een andere reputatie. De regio staat de laatste jaren veel in de belangstelling vanwege vermeende corruptie, het verzwakken van de rechtsstaat en de opkomst van wat de Hongaarse premier Viktor Orbán ‘onliberale democratie’ is gaan noemen: een systeem waarin nog wel verkiezingen plaatsvinden, maar dat niet gebaseerd is op liberale waarden.

Op tweede kerstdag bezorgden militairen de eerste coronavaccins voor Hongarije bij een ziekenhuis in Boedapest. Beeld REUTERS
Op tweede kerstdag bezorgden militairen de eerste coronavaccins voor Hongarije bij een ziekenhuis in Boedapest.Beeld REUTERS

De burgemeesters willen niet meedoen aan de ‘onliberale democratie’

In Slowakije lijkt het tij inmiddels te keren, maar vooral Polen en Hongarije keren zich steeds nadrukkelijker af van de waarden van de andere EU-lidstaten. De liberale burgemeesters willen daar niet aan meedoen, maar zijn wel afhankelijk van hun nationale regeringen. Daarom tekenden ze in 2019 een ‘pact van vrije steden’ en spraken ze af om elkaar te steunen en samen te werken.

Het pact was een initiatief van Karácsony: veertiger, bril, politicoloog. Hij gelooft dat steden een belangrijke rol te spelen hebben bij het keren van het tij in zijn regio, zegt hij in zijn kantoor in het oranje-roze stadhuis van Boedapest. “Hier vindt het meeste contact met de mensen plaats.” Die afhankelijkheid van de regering beperkt zijn daadkracht nogal. Hij zucht. “Dat maakt de coronacrisis extra duidelijk.”

In het afgelopen jaar werd in Hongarije allerlei wetgeving doorgevoerd, waardoor de begroting van Boedapest en andere gemeenten – vooral als die door de oppositie bestuurd worden – flink is geslonken. Volgens de Hongaarse regering waren de maatregelen nodig voor het bestrijden van de coronacrisis, maar critici vermoeden dat dit een bewuste tactiek was om de daadkracht van oppositiebestuurders te beperken. Een halfjaar vóór de pandemie uitbrak, veroverde de verenigde oppositie onverwacht behalve de hoofdstad ook veel andere gemeenten. Met het oog op de landelijke verkiezingen volgend jaar is het in het belang van de regering dat de populariteit van de oppositiepartijen snel weer daalt.

Nu het coronaherstelfonds eraan komt, vragen Hongaarse oppositiebestuurders zich af: hoeveel gaan wij van die hulp zien? Ondanks hun gelobby hebben Karácsony en de andere burgemeesters nog niet voor elkaar dat ze zelf in Brussel aanzienlijke fondsen kunnen aanvragen: hun voorstel kwam niet langs de nationale regeringen in de Europese Raad. “Wel is vastgelegd dat regeringen verplicht zijn de lagere bestuursniveaus te betrekken bij het bepalen van een nationaal plan”, zegt hij. “De Europese Commissie dient daarop toe te zien.”

Burgemeester Gergely Karacsony van  Budapest 
 Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Burgemeester Gergely Karacsony van BudapestBeeld Hollandse Hoogte / AFP

De regering houdt Boedapest nauwelijks op de hoogte

Al sinds het begin van de coronacrisis werkt Karácsony nauwer samen met zijn collega’s in Praag, Warschau en Bratislava dan met de Hongaarse regering, die op loopafstand van het stadhuis zetelt. “We blijven informatie vragen om een idee te krijgen wat er moet gebeuren, maar we krijgen geen antwoord. Daarom ben ik gaan samenwerken met de andere burgemeesters: we hebben kennis uitgewisseld, gekeken welke maatregelen lijken te werken en welke niet. In Praag werden mondkapjes bijvoorbeeld al vrij vroeg verplicht gesteld in het openbaar vervoer, dat hebben wij toen in Boedapest ook gedaan. Zo ontwikkelden we samen een respons. Mijn eigen regering houdt me nog steeds nauwelijks op de hoogte.”

Net als in Nederland worden ook in Hongarije sinds kort mensen gevaccineerd. De burgemeester is verantwoordelijk voor ouderen in verpleeghuizen en voor de huisartsen die de vaccinaties toedienen. “Maar wij horen steeds pas op het laatste moment wat er gaat gebeuren, dus we kunnen ouderen noch huisartsen voorbereiden”, zegt Karácsony. “De regering wil zo denk ik voorkomen dat men het idee krijgt dat oplossingen voor de crisis bij ons vandaan komen, maar alles vertraagt zo.”

Komende herfst kiezen Hongaarse oppositiepartijen onderling wie het volgend jaar opneemt tegen Orbán. Om hun kansen te vergroten doen ze met slechts één lijst mee aan de landelijke verkiezingen en één kandidaat voor het premierschap. Toen Rafal Trzaskowski, de burgemeester van Warschau, zich vorig jaar verkiesbaar stelde voor het presidentschap van Polen was dat een onverwacht succes. Hij won niet, maar wel bijna. In Hongarije zijn de ogen daarom op Karácsony gericht: volgt hij straks het voorbeeld van zijn vriend? Hij zegt het niet van plan te zijn, maar stellig klinkt hij niet. Misschien? Hij lacht. “Zeg nooit nooit in de politiek.”

Lobby voor een EU-fonds voor steden

Steungeld van de Europese Unie wordt voor het grootste deel verdeeld door de nationale regeringen van lidstaten. De burgemeesters van Boedapest, Bratislava, Warschau en Praag lobbyen voor een EU-fonds waarop steden direct een beroep kunnen doen, zonder tussenkomst van de regering. De burgemeesters van meer Europese steden, waaronder Barcelona en Parijs, pleiten voor zo’n fonds. De meerderheid van de inwoners van de EU woont in steden.

Lees ook:

Polen wil EU-gelden blokkeren, maar is daarvan zelf de dupe

Polen dreigt het Europese covidfonds en de Europese begroting te blokkeren. Een bizarre spagaat, want Polen is de grootste netto-ontvanger van EU-subsidies en heeft de Europese covid-miljarden keihard nodig.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden