Tijdens de Winteroorlog van 1939-1940 verdedigden de Finnen zich tegen de Sovjets.

Militaire strategie

Ook vóór Oekraïne legde het Russische leger het al af tegen kleinere tegenstanders

Tijdens de Winteroorlog van 1939-1940 verdedigden de Finnen zich tegen de Sovjets.Beeld © Military Museum of Finland

In het dramatische optreden van het Russische leger in Oekraïne klinkt een echo uit het verleden. Ook eerder legde Rusland het op het slagveld af tegen mindere vijanden. De oorzaak: militair wanbeleid.

Jarron Kamphorst

De Russische nederlagen op het slagveld in Oekraïne, met als laatste hoogtepunt het verlies van de stad Cherson, staan niet op zichzelf. De recente militaire geschiedenis van Rusland staat bol van de vernederende verliezen tegen op papier zwakkere tegenstanders. In de meeste gevallen waren imperialistische ambities de drijfveer voor de conflicten, maar verslikten de Russen zich vervolgens in militair wanbeleid en onderschatting van de tegenstander. Drie oorlogen onder de loep.

De Russisch-Japanse Oorlog (1904-1905)

“Wat gaat er met mij en heel Rusland gebeuren? Ik ben niet klaar om tsaar te zijn. Ik wilde er nooit een worden. Ik weet niets over het vak van regeren”, zo verklaarde de 26-jarige tsaar Nicolaas II nadat hij in 1894 de troon van het Russische keizerrijk van zijn vader erfde. Het was een knap staaltje zelfkennis, zo bleek gedurende zijn bewind. Dat kenmerkte zich door miscalculaties en wanbeleid, zeker als het aankwam op militaire aangelegenheden.

De apotheose was de Russisch-Japanse oorlog die het tsarenrijk van februari 1904 tot september 1905 uitvocht met het Japanse keizerrijk. Inzet van het conflict was de heerschappij over Korea en Mantsjoerije, een regio in het noordoosten van het tegenwoordige China. In bredere zin werden zowel Rusland als Japan gedreven door hun imperialistische ambities en wilden de twee grootmachten de geopolitieke dominantie in Oost-Azië veiligstellen.

De alsmaar toenemende spanningen in de regio leidden tot een zeeslag waarbij de Russische marine nederlaag na nederlaag leed. Tegenover de moderne Japanse zeevloot wist de Russische marine zich met zijn veelal verouderde slagschepen nauwelijks te verdedigen. De aanhoudende verliezen brachten tsaar Nikolaas II op het lumineuze idee om de Baltische Vloot, die voor anker lag op meer dan 7000 kilometer van het slagveld, naar het verre oosten te sturen om het tij te keren.

Het besluit bleek een strategische blunder, een vergissing van historische proporties van een keizer die toch al niet te boek stond als een bijzonder verlicht leider. In oktober 1904 vertrokken tientallen oorlogsschepen uit Sint-Petersburg op een odyssee die ze over de halve wereld bracht. Een deel van de vloot volgde de route via het Suezkanaal, een reis van bijna 30.000 kilometer die ruim zeven maanden duurde. De grotere slagschepen namen de nog langere route langs de Afrikaanse westkust en Kaap de Goede Hoop.

De reis kenmerkte zich door een aaneenschakeling van logistieke problemen en onnavolgbare beslissingen. De bemanning aan boord van de Baltische Vloot was zo bang voor Japanse torpedoboten dat vissersboten voor de Britse kust voor vijandelijke schepen aanzag en naar de bodem schoot. Doordat het Russische hof meteen overging tot herstelbetalingen aan Londen werd een oorlog tussen het Verenigd Koninkrijk en Rusland afgewend. Maar het was niet het enige incident in zijn soort. Onderweg kwam het meermaals tot vergelijkbaar vals alarm waarbij de Russen burgerschepen voor vijandige militaire vaartuigen aanzagen en tot zinken brachten.

Daarnaast had de Baltische Vloot op de route grote problemen met de bevoorrading, doordat het aan de Afrikaanse en Aziatische kust nauwelijks mogelijkheden had om rantsoenen en brandstof in te slaan. Ook zorgde de erbarmelijke staat waarin veel marineschepen verkeerden ervoor dat diverse boten onderweg vastliepen of hun anker verloren. Daarbij bestond de bemanning grotendeels uit dienstplichtige boeren met een laag moreel. Ze hadden nog nooit op het dek van een schip gestaan, laat staan dat ze wisten hoe ze een scheepskanon moesten afvuren.

De rampzalige militaire expeditie eindigde in mei 1905 in een onvermijdelijke nederlaag toen de Russische vloot aankwam in de Straat van Tsushima, tussen Japan en het Koreaanse schiereiland. In twee dagen tijd hakte de Japanse marine de Russen in de pan. Waar de Japanners slechts 120 doden te betreuren hadden en drie torpedojagers zagen zinken, werd de Baltische Vloot gedecimeerd. Ruim vierduizend opvarenden kwamen om het leven, zeker twintig Russische schepen zonken en dertien andere boten werden overmeesterd. In totaal verloor het Russische keizerrijk tijdens de oorlog twee derde van zijn marinevloot.

Het was een vernederend verlies, dat de ineenstorting van een Europese grootmacht inluidde. De nederlaag leidde in Rusland zelf tot de revolutie van 1905: de tsaar moest zijn absolute macht afstaan en plaatsmaken voor een constitutionele monarchie, die uiteindelijk de weg vrijmaakte voor de val van het Russische keizerrijk in 1917.

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

De Winteroorlog (1939-1940)

Een tot de tanden bewapend en gigantisch leger tegenover een militaire dwergstaat met een ijzeren wil. Zo laat de gewapende strijd die de Sovjet-Unie en Finland in de winter van 1939 en 1940 uitvochten zich het best omschrijven. Nadat de Sovjet-Unie onder leiding van Jozef Stalin in september 1939 Polen binnenviel, wilden de Sovjets de grens met Finland westwaarts verleggen. Naar eigen zeggen hoopte het Kremlin daarmee Leningrad, het huidige Sint-Petersburg, beter te beschermen tegen een mogelijke aanval van nazi-Duitsland.

De Finnen zagen de Russische retoriek vooral als een teken van de imperialistische expansiedrift van het Sovjetrijk dat zijn communistische ideologie over de rest van Europa wilde verspreiden. Steeds huiveriger voor een Duitse aanval bleef Moskou de druk op Helsinki opvoeren. In ruil voor delen van het Sovjetgrondgebied wilde Stalin dat de grens tussen beide landen westwaarts opschoof over de Karelische Landengte ten noorden van Leningrad, om zo een verdedigende bufferzone te creëren rond de stad. Daarnaast eiste het Kremlin controle over diverse eilanden in de Golf van Finland en wilde het een huurcontract voor een marinebasis in het plaatsje Hanko ten westen van Helsinki. De Finnen weigerden.

Op 30 november 1939 viel Rusland daarop het buurland binnen en begon wat later bekend kwam te staan als de Winteroorlog. De troepenovermacht van de Sovjets had veel weg van het overwicht dat Rusland ook aan het begin van de huidige oorlog in Oekraïne had. Iets minder dan een miljoen Sovjetsoldaten vielen de in totaal 300.000 Finse militairen op verschillende fronten aan. Ook wat betreft materieel waren de Finnen op papier kansloos: Moskou beschikte over minstens 2500 tanks en ruim 3500 gevechtsvliegtuigen tegenover dertig tanks en een kleine 120 vliegtuigen aan Finse zijde.

Maar net als de Oekraïners nu verzetten de Finnen zich dapper tegen de invasiemacht en boekte het Sovjetleger amper terreinwinst. Finse soldaten verschansten zich in een uitgebreid netwerk van loopgraven, bunkers en stellingen, waardoor ze op de Karelische Landengte talloze aanvallen konden afslaan. Elders wisten Finse soldaten op ski’s verrassingsaanvallen uit te voeren op geïsoleerde bataljons van het Sovjetleger. Die combinatie van ingraven, guerrillatactieken en een winter waarbij de temperaturen tot onder de min veertig zakten, maakte dat de invasie van de Sovjets aanvankelijk vastliep.

Het was voor het Russische opperbevel reden om zijn toevlucht te nemen tot een tactiek die het ook nu in Oekraïne toepast: de inzet van zwaar en willekeurig artilleriegeschut. Met dank aan hevige en willekeurige bombardementen forceerden de Sovjets in februari 1940 een doorbraak en sloegen ze een bres in de Finse verdedigingslinies waarna ze noordwaarts opstoomden tot aan Vyborg, een stad die nu nog altijd aan de Russische zijde van de gemeenschappelijke grens ligt. Het bleek de genadeklap voor het Finse verzet den leidde op 12 maart 1940 tot het Verdrag van Moskou.

Finland verloor weliswaar grofweg tien procent van zijn grondgebied, maar het voorkwam ook de totale Russische overname van zijn territorium – wat de Sovjets volgens veel historici aanvankelijk voor ogen hadden. Bovendien betaalde Moskou een zeer hoge prijs voor de oorlog. Volgens conservatieve schattingen had het Sovjetleger meer dan 300.000 doden en gewonden te betreuren, terwijl het aantal slachtoffers bij de Finnen rond de 70.000 lag. Bovendien verloor Moskou rond de 2000 tanks en 300 vliegtuigen.

De Sovjetinvasie van Afghanistan (1979-1989)

Een snelle bijna zorgeloze invasie tegen een lage economische en humanitaire prijs die een eind moest maken aan een regime dat volgens Moskou te veel uit de eigen invloedssfeer dreigde te glippen. Dat was achteraf bezien de inzet van het Kremlin toen het op 24 februari dit jaar besloot Oekraïne binnen te vallen. Maar nadat het beruchte Russische leger eenmaal de grens overstak, ging vrijwel niets volgens plan.

De Russische invasiemacht stuit al negen maanden op felle weerstand van de Oekraïense strijdkrachten, het leger kampt met een tekort aan materieel, verouderd wapentuig, soldaten met een laag moreel, corrupte bevelvoerders en niet of slecht getrainde rekruten. Zodoende struikelt het op één na grootste leger ter wereld als een aangeslagen dronken reus over het slagveld en lijdt Moskou nederlaag na nederlaag.

Het is inmiddels een algemeen geaccepteerde beschrijving van de situatie in Oekraïne. Vrijwel hetzelfde gold voor de Sovjetinvasie van Afghanistan, die Moskou op kerstavond 1979 begon om de Afghaanse leider Hafizullah Amin te elimineren en te vervangen voor iemand die zich loyaler naar Moskou opstelde.

Aanvankelijk slaagden de Sovjets in hun missie. Drie dagen na de inval brachten speciale eenheden van inlichtingendienst KGB de Afghaanse leider om het leven en maakten daarmee de weg vrij voor de installatie van een marionettenregering in Kabul. Waar Moskou echter geen rekening mee hield, was de vechtlust en onverzettelijkheid van Afghaanse rebellen, beter bekend als de Moedjahedien, die een guerrillastrijd begonnen tegen het destijds grootste leger ter wereld.

Dankzij een oneindige stroom aan Amerikaanse wapenleveranties, een groeiend anti-Russisch sentiment onder de Afghaanse bevolking en zeldzame internationale eensgezindheid over de afkeer van de invasie, wisten de rebellen zich kranig te verzetten tegen de invasiemacht van de Sovjet-Unie die in eerste instantie onoverwinnelijk werd geacht. Dankzij die internationale steun kreeg het verzet van de Moedjahedien de kans om te groeien en zich over het hele land uit te breiden.

Hoewel de Sovjets het neerslaan van de opstandelingen in eerste instantie aan de Afghaanse regering zelf overlieten, bleek het leger van Kabul niet effectief genoeg om de rebellen de baas te zijn. Daarom bleef de Russische invasiemacht in Afghanistan, om de communistische regering onder leiding van Babrak Karmal die Moskou in Kabul had geïnstalleerd militair bij te staan en de rebellen te verdrijven.

Zover kwam het niet. De oorlog ontwikkelde zich al snel tot een kat-en-muisspel waarbij de Russen het gros van de steden onder controle hadden, terwijl de Moedjahedien de baas waren op het platteland. Ondanks talloze pogingen van het Sovjetleger om het achterland met willekeurige bombardementen te ontvolken en de rebellen in het nauw te drijven, schoten de Sovjets met die tactiek weinig tot niets op.

Het resulteerde in een invasie die zich tien jaar voortsleepte zonder dat Moskou resultaten van belang boekte. In plaats daarvan rezen de kosten van de oorlog de pan uit en kwamen ruim 15.000 Russen in Afghanistan om het leven. Het debacle stopte in 1989, toen Sovjetleider Michail Gorbatsjov besloot een einde te maken aan de kansloze expeditie.

Op 15 februari trok het Sovjetleger zich definitief terug. De eens zo machtige Sovjet-Unie was vernederd door ‘bebaarde guerrillero’s op sandalen’, zo klonk de onvrede in eigen land. Het verlies in Afghanistan bleek achteraf een aanjager van en een opmaat naar het ondenkbare: de uiteenval van de Sovjet-Unie ruim twee jaar later.

Lees ook:

Cherson: keerpunt maar geen eindpunt in de strijd

De bevrijding van Cherson is een keerpunt, maar de strijd in Oekraïne kan nog steeds lang duren.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden