Abortusrecht

Ook in Europa staat abortusvrijheid onder druk: ‘De tegenbeweging organiseert zich steeds beter’

Bij de solidariteitsdemonstratie voor het abortusrecht op de Dam, op 7 mei 2022, werd de historische slogan 'baas in eigen buik' weer volop gebruikt. Beeld Koen van Weel, ANP
Bij de solidariteitsdemonstratie voor het abortusrecht op de Dam, op 7 mei 2022, werd de historische slogan 'baas in eigen buik' weer volop gebruikt.Beeld Koen van Weel, ANP

Het Europees Parlement wil dat alle lidstaten het recht op abortus garanderen. De anti-abortuslobby wint immers ook hier terrein. ‘Er worden zaden geplant die mogelijk pas over jaren uitkomen. Dan zou Europa op hetzelfde punt staan als de Verenigde Staten nu.’

Romana Abels

De Nederlandse Europarlementariër Samira Rafaela, lid van de liberale Renew-fractie, is er niet gerust op. Het Amerikaanse hooggerechtshof kan binnenkort een einde maken aan het federale recht op abortus. Dat maakt de weg vrij voor Amerikaanse staten om abortus te verbieden. Welke garanties hebben Europese vrouwen dat zij hun rechten behouden, als ze die rechten al hebben?

Onlangs lekte uit dat het Amerikaanse hooggerechtshof in een uitspraak later deze maand wil terugkomen op zijn uitspraak uit 1973 in de zaak Roe versus Wade. Die ging over de toenmalige abortuswetgeving. De uitspraak opende de deur naar een legale abortuspraktijk, zoals die inmiddels in een groot deel van Europa ook bestaat – al zijn er van land tot land verschillen.

Maar ook in Europa staat het recht op abortus onder druk. De conservatieve Poolse regering draaide begin vorig jaar alle abortusrechten terug. In Italië beroepen zoveel artsen zich op hun geweten, dat ongewenst zwangere vrouwen in de praktijk amper in staat zijn om hun zwangerschap te beëindigen. In Brussel merken ze dat het politieke geluid tegen abortus aan kracht aan het winnen is.

‘Vrouwenrechten zijn mensenrechten’

“Het besluit van het Amerikaanse hooggerechtshof zal niet alleen miljoenen vrouwen en meisjes in de VS direct raken, maar het zal ook de antiabortusbewegingen in de rest van de wereld aanmoedigen”, vermoedt Rafaela.

Rafaela weet dondersgoed dat het Europees Parlement niets te zeggen heeft over de vraag hoe de lidstaten hun abortusregels inrichten. Als het meer zeggenschap had, was Europa niet zo’n lappendeken geweest van allerlei verschillende regels en beperkingen.

null Beeld Thijs van Dalen
Beeld Thijs van Dalen

Toch vindt ze dat het Europees Parlement zich kan uitspreken: wat haar betreft zijn abortusrechten vrouwenrechten en dat zijn dan weer mensenrechten. Aangezien de wetten in alle lidstaten moeten voldoen aan het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens, is dat ook iets waar het parlement op kan toezien.

Het Europees Parlement riep al in januari 2021 zijn lidstaten op om hun burgers het recht op abortus te garanderen. Het bleek een wat loze oproep te zijn, waar geen enkele lidstaat van onder de indruk was.

“Daarom moeten we het recht op abortus in de Europese Verdragen opnemen”, schreef Rafaela op Twitter. “Voor eens en altijd moeten politici in de hele wereld hun vuile politiek weghouden van onze lichamen.”

De antiabortuslobby wint terrein

Rafaela is niet de enige in Brussel die zich zorgen maakt over de impact van de mogelijk revolutionaire uitspraak van het Amerikaanse hooggerechtshof op Europa. In een klein kantoor op een steenworp afstand van het Europees Parlement houdt Neil Datta kantoor met zijn organisatie EPF, het Europees Parlementair Forum voor bevolking en ontwikkeling.

Datta, die onderzoek doet naar antiabortusbewegingen, ziet al een paar jaar dat de banden tussen allerlei conservatieve antiabortusorganisaties over de hele wereld steeds nauwer worden. Hij ziet ook dat ze langzaam maar gestaag terrein winnen.

Volgens Datta staan organisaties die nauwe banden hebben met het Vaticaan, niet los van de streng gereformeerde gemeenschappen en meer extreemrechtse politieke clubs. Hij schreef er een serie rapporten over, waarin hij aantoont hoe de anti-abortuslobby in Europa in de afgelopen jaren ook de beschikking kreeg over steeds meer geld, dat op verschillende terreinen wordt ingezet.

Grote verschillen binnen Europa

Datta maakte ook een atlas van het Europese abortusbeleid, waarin precies staat vermeld waar welke regels gelden. Hoe meer beperkingen een land zijn bevolking oplegt, hoe meer het verkleurt van groen via geel naar rood. Op zijn kaart is duidelijk te zien hoe groot de verschillen in Europa nu al zijn: in Nederland kunnen vrouwen vrij kiezen voor zwangerschapsonderbreking, in Duitsland is het al veel minder en op Malta is abortus onmogelijk.

“Over het geheel genomen zou ik zeggen dat de beweging momenteel vooral richting meer vrouwenrechten is, maar daar is een tegenbeweging tegen,” zegt hij. “Die weet steeds beter aan fondsen te komen en zich te organiseren. Er worden zaden geplant die mogelijk pas over jaren uitkomen. Dan zou Europa op hetzelfde punt kunnen staan als de Verenigde Staten nu.”

Dat abortusrechten in de Verenigde Staten mogelijk worden teruggedraaid, komt niet doordat de publieke opinie verandert, aldus Datta. “Integendeel. Het is het gevolg van een strategie die jaren geleden is ingezet door Amerikaanse christelijke organisaties. We weten allemaal dat Donald Trump drie rechters heeft benoemd in het hooggerechtshof. Maar het is minder zichtbaar hoe rijke conservatieve families geld steken in juridische denktanks, die rechtenstudenten opleiden in hun manier van denken. Een deel daarvan wordt later rechter. Zo plantten ze daar zaden die nu tot wasdom komen. We weten dat ze dat ook in Europa proberen.”

Verworvenheden staan onder druk

Het meest in het oog springende voorbeeld is Polen, waar letterlijk een deel van de rechters is vervangen. “Maar Amerikaanse juridische organisaties proberen via hun filialen in Europa ook hier de rechtspraktijk te veranderen”, zegt Datta. “Ze zoeken naar zaken die een principiële uitspraak kunnen ontlokken.”

“Zo speelde twee jaar geleden een zaak van twee verloskundigen, Ellinor Grinmark uit Zweden en Linda Steen uit Noorwegen, die weigerden abortussen uit te voeren op grond van hun christelijk geloof”, vertelt Datta. “Ze verloren in hun eigen land en gingen naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Daar verloren ze ook, maar ondertussen heeft Polen bijvoorbeeld geprobeerd om een conservatieve anti-abortusrechter te benoemen in datzelfde Hof. Dat is niet doorgegaan, maar je ziet hoe de Amerikaanse praktijk van het juridisch aanvechten van verworvenheden zich naar Europa verplaatst.”

Datta kan vrij precies nagaan dat de antiabortusbeweging in Europa op dit moment over zo’n 400 miljoen kan beschikken, vooral afkomstig van rijke individuelen, maar ook van subsidies. Dat wordt aan verschillende doelen besteed die meestal niet openlijk tegen abortus zijn, maar in hun eigen ogen ‘voor leven’. “In Nederland bijvoorbeeld was er in 2014 een staatsgesubsideerd programma dat voorlichting gaf aan zwangere vrouwen die een abortus overwegen”, zegt hij.

“In veel landen bestaan gelijksoortige initiatieven. In Italië, Spanje, Slowakije. Een veelgebruikte strategie is het schrijven van alternatieve lesmethoden, waarin het aspect ‘seksualiteit’ volstrekt ontbreekt.”

Pinautomaat voor anti-abortusactiviteiten

In Nederland noemt Datta expliciet de ChristenUnie en de SGP. “Vanuit de ChristenUnie is een Europees politiek project gestart, dat protestantse gemeenschappen binnen Europa verenigt.” Hij heeft het over het ECPM, de Europese Christelijke Politieke Beweging, dat kantoren heeft in Brussel en Amersfoort. “Het krijgt via het Europees Parlement jaarlijks een paar miljoen, omdat het een politieke organisatie is. Het functioneert als een soort pinautomaat voor anti-gender-activiteiten.”

Het jaarverslag van het ECPM is openbaar. Daaruit blijkt een waaier aan activiteiten uit bijeenkomsten, die wat betreft onderwerp uiteenlopen van Israël tot samenwerking en van ongeboren leven tot de Poolse rechtsstaat. Het platform maakt over het jaar 2020 onder meer gewag van een Slowaakse bijeenkomst over de ‘bescherming van ongeborenen’ en organiseerde in 2018 een bijeenkomst waarin ze de anti-Europese Poolse opvatting over de rechtsstaat verdedigden.

Recht op leven

Datta zegt dat het ECPM ook de activiteiten van Agenda Europe sponsort, een oerconservatieve organisatie die christelijke initiatieven samenbrengt.

Die ECPM-steun aan Agenda Europe is inmiddels verleden tijd, zegt beleidsmedewerker Leo van Doesburg van het ECPM, die alleen schriftelijk wil antwoorden op vragen. “De ECPM steunt geen anti-abortusacties”, zegt hij. “De ECPM is een Europese beweging van christen-politici die het ongeboren leven ook als leven ziet. In Nederland is abortus toegestaan tot 24 weken, onder meer omdat een foetus dan buiten de baarmoeder levensvatbaar is. De vraag die wij stellen is, of dat leven niet veel eerder beschermwaardig is.”

“Wij begrijpen goed dat er naast een ideale wereld ook een reële wereld is, waarin dingen niet zo zwart-wit zijn. Daarom pleiten wij voor preventie en hulp aan ongewenst zwangere vrouwen.”

Resolutie

Van Doesburg ziet het met lede ogen aan als het Europees parlement zich, zoals deze week, uitspreekt over abortus. “Een meerderheid van het Europees Parlement is voorstander van abortus, maar er zit ook een grote minderheid die hiertegen is. Het Europees Parlement en de Europese Unie gaan hier helemaal niet over. Wat ons betreft blijft dat zo.”

Volgens Van Doesburg heeft het ECPM inmiddels geen contact meer met Agenda Europe. “Agenda Europe was een Google Group waarin NGOs hun kennis deelden met elkaar. Een keer per jaar werd er een bijeenkomst georganiseerd waarin ervaringen en onderwerpen werden gedeeld. Toen we merkten dat verschillende organisaties binnen Agenda Europe een extremere koers gingen varen, hebben wij de samenwerking stopgezet.”

Het Europees Parlement was er toch niet gerust op. Donderdag nam het een resolutie aan waarin het de lidstaten opnieuw verzoekt om ‘abortus te decriminaliseren’. Het parlement vindt dat lidstaten geen obstakels mogen opwerpen die veilige en legale abortus in de weg staan. Verder vindt het parlement dat medische professionals vrouwen de toegang tot abortus niet mogen ontzeggen om religieuze of gewetensvolle redenen, omdat dat het leven van de patiënt in gevaar kan brengen.

Baas in eigen buik

GroenLinks-politica Kim van Sparrentak zei in Straatsburg: “Een verbod op abortus leidt niet tot minder abortussen, alleen tot meer onveilige abortussen.”

Van Sparrentak wees op de bevindingen van Datta. “Keer op keer zien we dat de ultra-conservatieve agenda, gefinancierd door grote geldschieter, elke stap waarvoor is gestreden weer wil terugdraaien. Zij vinden dat vrouwen minderwaardig zijn en geen gelijke rechten hebben. Maar dat laten we niet gebeuren. Want hoe harder zij hun best doen, hoe luider wij opkomen voor onze rechten. Laat de historische woorden van baas in eigen buik geen geschiedenis worden.”

Lees ook:

Het schrappen van het recht op abortus zou heel Amerika veranderen

Het Hooggerechtshof lijkt met het schrappen van het recht op abortus het leven van vrouwen én het Amerikaanse politieke landschap overhoop te ploegen. Vijf vragen over een hoogst controversiële uitspraak.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden