Een muurschildering met covid-waarschuwingen in Soweto, Zuid-Afrika. Beeld Reuters
Een muurschildering met covid-waarschuwingen in Soweto, Zuid-Afrika.Beeld Reuters

InterviewProfessor Megan Vaughan

Ook al werd het nauwelijks ziek, de coronacrisis raakte Afrika hard

Op papier lijkt Afrika veel minder hard getroffen door het coronavirus dan de rest van de wereld. Maar de bestrijding ervan richtte juist op dat continent meer schade aan dan de ziekte, denkt historica Megan Vaughan.

Joris Belgers

Werp een blik op de wereldwijde coronagrafieken en al snel valt iets op. In alle rijtjes besmettingsgevallen, sterftecijfers of verspreiding bungelen Afrikaanse landen steevast fors onder het wereldwijde gemiddelde. Nu vertellen statistieken niet het hele verhaal. En je hoort vaak: data uit Afrikaanse landen zijn minder betrouwbaar; er wordt veel minder getest; doodsoorzaken zijn er niet goed vast te stellen.

Cliché, zegt Megan Vaughan. En bovendien niet helemaal waar. De historica, hoogleraar Afrikaanse geschiedenis en gezondheid aan University College London, bevestigt dat nu de pandemie wereldwijd op zijn retour is, de bevolking van het Afrikaanse continent veel minder hard getroffen lijkt door het coronavirus dan de rest van de wereld.

Tenminste, door de ziekte dan, benadrukte ze op een lezing aan het Afrika-Studiecentrum in Leiden, waarvoor ze vorige week in Nederland te gast was. Want de pandemie zelf heeft op het continent wél grote gevolgen gehad.

Hoe kan het dat het coronavirus in Afrika tot zo weinig zieken heeft geleid?

“Een belangrijke factor is de demografie: de bevolking is veel jonger dan elders op de wereld. Minder mensen werden hierdoor ziek van het virus, wat weer voor een tragere verspreiding zorgde. Dit zorgde ook voor een veel minder grote druk op de ziekenhuizen. Dit wordt bevestigd door Zuid-Afrika, waar de demografie meer vergelijkbaar is met het westen, waar de cijfers dan ook een ander verhaal vertellen.”

Zijn er andere factoren?

“Het klimaat speelt mee. En dat veel mensen, zeker in rurale gebieden, veelal in de buitenlucht leven. Een andere theorie is dat er een eerder, onontdekt coronavirus al eens is rondgegaan, wat voor enige resistentie heeft gezorgd.

“Maar daarnaast was Afrika minder ontvankelijk voor de ziekte omdat Afrikaanse landen nu eenmaal gewend zijn aan epidemieën. Ze hebben nogal wat ervaring met infectieziekten: malaria, het westnijlvirus, gele koorts, ebola. Dat maakt dat de gezondheidszorg er al op ingericht was. Terwijl de afdeling infectieziektes in Europese ziekenhuizen veelal in een in hoekje zijn weggestopt, ze zijn immers nauwelijks nog nodig, staat die in veel Afrikaanse ziekenhuizen nog centraal.

“Niet alleen de gezondheidszorg was er al op voorbereid, maar ook de bevolking. Je hoefde ze niet meer elke avond op televisie te vertellen hoe je je handen moet wassen, dat zit in Afrika al ingebakken. Het verschijnsel social distancing was er al bekend.

Megan Vaughan,  hoogleraar Afrikaanse geschiedenis en gezondheid aan University College London. Beeld University College Londen
Megan Vaughan, hoogleraar Afrikaanse geschiedenis en gezondheid aan University College London.Beeld University College Londen

En regeringen wisten ook wat ze moesten doen?

“Zeker, de lockdowns verschilden niet veel van die hier. Oeganda kende de langste schoolsluiting ter wereld, in Zuid-Afrika werd de verkoop van alcohol helemaal verboden. Wat trouwens op zichzelf al bijdroeg aan de volksgezondheid: het leidde een poos tot een stuk minder verkeersdoden. Je kunt wel stellen dat de wat autoritairdere regimes er striktere lockdowns op nahielden.

Of die een vergelijkbaar effect hebben gehad als lockdowns in Europa, vindt Vaughan lastig te zeggen. Maar één effect van die lockdowns is volgens de historica heel duidelijk: dat het niet de ziekte, maar met name de aanpak van de pandemie is, die er in Afrika flink heeft ingehakt.

“In veel Afrikaanse landen is er nooit zo’n uitgebreid sociaal vangnet geweest zoals hier. Als een winkel dicht moest, stond daar lang niet overal compensatie tegenover. Dat was funest voor talloze gemeenschappen. Maar het zorgde er ook voor dat veel mensen zich minder goed aan die maatregelen hielden: je moet toch ergens van leven.

“Ook zorgde het in landen met autoritaire regimes voor een broeiende oppositie. Dat zie je nu aan de reacties in Oeganda, waar de regering weer de scholen heeft gesloten wegens de ebola-uitbraak.

Het medicijn is schadelijker dan de ziekte: dat klonk in Europa ook, als de horeca weer eens dicht moest.

“Maar dat geldt in het bijzonder voor Afrikaanse landen. Zeker die afhankelijk waren van ontwikkelingshulp, zoals bijvoorbeeld Sierra Leone. Daar was nauwelijks sprake van Covid-19, maar dat door de pandemie de ontwikkelingshulp op pauze werd gezet heeft veel meer schade aangericht.

“En het overheidsingrijpen heeft de armoede onder het arme deel nog erger gemaakt. De gaten die geslagen zijn in het onderwijs komen er harder aan: veel kinderen kwamen niet meer terug toen de scholen weer open gingen, omdat gezinnen dat zich niet langer konden permitteren. Armoede maakt een maatschappij nu eenmaal veel breekbaarder.

Dat minder mensen er ziek van werden, verklaart dat ook het lage vaccinatiepercentage? Dat het minder urgent was om die prik te halen?

“Dat komt eerder door de enorme vaccintekorten, in het begin. En door het falen van Covax. Het heeft in elk geval tot één positieve bijwerking geleid: dat meer Afrikaanse landen zelf vaccins zijn gaan produceren.

“Wij hebben de geruststellende golfbeweging van pandemieën: die breken uit, en doven uiteindelijk langzaam uit, veelal door vaccinatiecampagnes. Maar in Afrika dooft de pandemie niet uit. Want dat er minder Afrikanen ziek van werden, wil niet zeggen dat het virus zich niet heeft verspreid. Het is al endemisch geworden, zoals met gele koorts ook is gebeurd. Waardoor het mogelijk blijft dat er in de toekomst een dodelijker variant kan evolueren. Dat een enorm deel van de Afrikaanse bevolking nog niet is gevaccineerd, is daarom tamelijk zorgwekkend.”

NB: In een eerdere versie van dit artikel werd het Afrika Studiecentrum abusievelijk het Afrika Instituut genoemd. Dit is aangepast.

Lees ook: Nieuwe virusvarianten in VS en Zuid-Afrika zetten epidemiologen op scherp

Nieuwe coronavarianten zorgen voor meer besmettingen en ziekenhuisopnames in Zuid-Afrika en de Verenigde Staten. Epidemiologen en medisch experts waken voor onderschatting van het coronavirus.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden