Moordcijfers

Ongekend bloedig weekend laat zien: in El Salvador is het pact tussen regering en bendes verbroken

Een militair controleert of een passant tatoeages op zijn lichaam heeft die verwijzen naar het lidmaatschap van een verboden bende.  Beeld REUTERS
Een militair controleert of een passant tatoeages op zijn lichaam heeft die verwijzen naar het lidmaatschap van een verboden bende.Beeld REUTERS

Na jaren van bedrieglijke vrede laait het geweld weer op in El Salvador, waar cynische politieke koehandel wordt bedreven met moordcijfers.

Seije Slager

Heel presidentieel was zijn stijl al nooit, maar nu heeft president Nayib Bukele van El Salvador de handschoenen echt uitgetrokken. Op Twitter deelde hij een soort afpersingsfilmpje, opgenomen in een gevangenis. Honderden gedetineerde bendeleden worden daarin, bijna geheel ontkleed, hardhandig door bewakers naar een binnenplaats gejaagd. “BOODSCHAP AAN DE BENDES!”, luidt de begeleidende tekst van Bukele. “We hebben 16.000 ‘homeboys’ in onze macht. We hebben al hun bezittingen geconfisqueerd, tot aan de matjes waarop ze slapen, hun eten is op rantsoen gezet en ze zien nu de zon al niet meer. STOP MET DODEN of zij zullen ook boeten”.

Die dreigende taal liet hij de afgelopen dagen gepaard gaan met harde actie. Bukele riep de noodtoestand uit, schortte allerlei burgerlijke vrijheden op, en liet zijn veiligheidstroepen hele wijken afgrendelen. Die werden de afgelopen dagen huis-aan-huis uitgekamd, op zoek naar bendeleden. Meer dan 2000 verdachte bendeleden zijn al gearresteerd.

Een ongekend bloedig weekeinde

De ongekende repressie is de reactie op een ongekend bloedig weekeinde. Alleen al op zaterdag werden in El Salvador 62 mensen vermoord, het totaal van het weekend was 89 doden, meer dan in de gehele maand februari. De slachtoffers waren kleine ondernemers, straatverkopers en toevallige voorbijgangers die werden neergemaaid door gewapende mannen. Verantwoordelijk voor die plotselinge eruptie van dodelijk geweld, daaraan twijfelt niemand, zijn de twee bendes die in grote delen van El Salvador feitelijk de dienst uitmaken: MS-13 en Barrio 18.

De moorden zijn een directe uitdaging van Bukele, die zijn populariteit dankt aan zijn imago van succesvol misdaadbestrijder. El Salvador is een van de gevaarlijkste landen ter wereld, jarenlang voerde het de lijstjes met aantal moorden per 100.000 inwoners aan – er sterven meer burgers dan in menig oorlogsgebied. Maar de afgelopen jaren, zeker sinds Bukele in 2019 aan de macht kwam, is het aantal moorden rap gedaald.

Die daling lijkt niet zozeer het gevolg van een harde aanpak van de bendes, eerder het tegenovergestelde. Tot tien jaar geleden probeerde de staat met harde hand de bendes te bestrijden, maar in het afgelopen decennium erkenden achtereenvolgende presidenten dat de bendes simpelweg een te grote machtsfactor waren, en gooiden ze het op een akkoordje. In ruil voor bepaalde privileges, zoals een goede behandeling van bendeleden in de gevangenis, en financiële vergoedingen, beloofden de bendes het aantal moorden binnen de perken te houden.

Bukele doet hetzelfde als zijn voorgangers

Bukele, in 2019 op 37-jarige leeftijd tot president verkozen, beloofde dat allemaal anders te doen. Hoewel hij zijn eerste politieke stappen binnen een van de gevestigde partijen zette, en van goede komaf is, stileerde hij zichzelf als outsider, die de corrupte gevestigde politiek op zou schudden, en geen zaken zou doen met de bendes.

Journalisten van onderzoeksplatform El Faro onthulden inmiddels dat de regering van Bukele het net zo goed op een akkoordje met de bendes heeft gegooid als zijn voorgangers. Ook de Verenigde Staten stelden sancties in, omdat ze aanwijzingen hebben dat Bukele juist intensief samenwerkt met de bendes. Zo weigerde hij van drugshandel verdachte bendeleden uit te leveren aan de Verenigde Staten. Die sancties zijn tot op zekere hoogte ironisch, noteert politicoloog Michael Paarlberg op de website Global Americans, ‘aangezien die bendes niet in El Salvador begonnen maar in Los Angeles, en tot transnationale criminele organisaties uitgroeiden door massadeportaties vanuit Amerika’.

Maar hoe het probleem ook begonnen is, de huidige regering-Bukele lijkt een wel buitengewoon cynisch beleid te voeren. Want terwijl het aantal moorden de afgelopen twee jaar verder daalde, steeg het aantal vermiste personen. Waarschijnlijk zijn regering en bendes overeengekomen om de doden te laten verdwijnen. Paarlberg: “De bendes proberen de lichamen beter te verstoppen en de regering doet niet haar best om ze te vinden”.

Bendeleden zitten klaar voor inspectie op de binnenplaats van de gevangenis in Barrios.  Beeld Foto Reuters
Bendeleden zitten klaar voor inspectie op de binnenplaats van de gevangenis in Barrios.Beeld Foto Reuters

‘Bukele heeft gefaald’

Maar zulke deals zijn nooit echt stabiel. Het is niet voor het eerst dat het aantal moorden in El Salvador plotseling onverklaarbaar de hoogte in ging. In een reportage van Vice News vertelde een lid van MS-13 eerder dit jaar waarom dat soms gebeurt: om de regering te laten voelen wie de baas is. “We noemen dat ‘semana loca’ (gestoorde week, red.). Dan verhogen we het aantal moorden een week lang, of 24 uur, of hoe lang we willen. Wij controleren hoeveel geweld er is.”

Dat er nu dus ineens zoveel moorden zijn gepleegd, lijkt erop te wijzen dat er onmin is tussen de bendes en Bukele. In de pers in El Salvador werd gespeculeerd dat het iets te maken zou kunnen hebben met de beslissing van de regering om enkele buslijnen over te nemen, waar de bendes goed aan verdienden.

Nu is El Salvador dus terug bij de harde aanpak die in het verleden ook niet echt vruchten afwierp. Een redactioneel commentaar van El Faro was kritisch over de noodtoestand, die erop neerkomt dat de regering nu burgers zonder aanklacht vast kan houden en iedereen af kan luisteren zonder gerechtelijk bevel. “En waarom? Omdat Bukele gefaald heeft in zijn geheime onderhandelingen met de bendes.”

Bukele haalde op Twitter alvast uit naar de internationale kritiek die hij verwacht. Hij postte een foto van nors kijkende gevangenen met bende-tattoos, en nodigde de internationale gemeenschap op om ze op te komen halen. “U mag voor deze engeltjes zorgen, als u niet wil dat wij hun 'rechten schenden’”.

Lees ook:

Vorige maand nog president, straks in een Amerikaanse cel?

De VS vragen Honduras om de uitlevering van voormalig president Hernández. Sinds een maand heeft Amerika eindelijk een land om mee samen te werken in Centraal-Amerika.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden