Soedanese troepen nemen op 3 juni 2019 posities in rond het legerhoofdkwartier in Soedan. Ze maken met veel geweld een einde aan de demonstraties tegen leger en regering.

Soedan

Onderzoek naar het bloedbad van Khartoem nog steeds niet af, en dat komt iemand wel goed uit

Soedanese troepen nemen op 3 juni 2019 posities in rond het legerhoofdkwartier in Soedan. Ze maken met veel geweld een einde aan de demonstraties tegen leger en regering. Beeld ASHRAF SHAZLY / AFP

In de Soedanese hoofdstad Khartoem werden een jaar geleden 127 vreedzame demonstranten doodgeschoten. Het bleek een keerpunt, maar het is de vraag of de vrijheden van nu duurzaam blijken.

Het is het uur van de ochtendschemering, net voordat de zon op komt. Zo’n vierhonderd witte en groene pick-uptrucks vol soldaten van de Rapid Support Force (RSF), de oproerpolitie, en agenten van de geheime dienst (NISS) nemen posities in. Duizenden demonstranten op het enorme plein voor het hoofdkwartier van het leger in de Soedanese hoofdstad Khartoem worden omsingeld en ingesloten. De mannen in uniform komen tevoorschijn met kalasjnikovs, pistolen, zwepen, knuppels, bamboestokken, ­loden pijpen en traangas.

Ze vallen aan. Mannen, vrouwen, studenten en tieners protesteren al wekenlang met een sit-in tegen de militaire junta en kunnen nu geen kant uit. De legertop schoof de Soedanese dictator Omar al-Bashir na dertig jaar schrikbewind twee maanden eerder aan de kant en weigerde de macht over te dragen aan een te vormen burgerregering.

Het is 3 juni, precies een jaar geleden. Deze dag kreeg zelfs een naam: het bloedbad van Khartoem. 127 mensen werden doodgeschoten, door het hoofd of in de borst. Tenten met slapende demonstranten werden in brand gestoken, waardoor sommigen levend verbrandden. Anderen bezweken onder het geweld van stok- en zweepslagen. Vrouwen werden aangerand en verkracht. Zo’n 700 demonstranten raakten gewond.

“Ik was net een uur voordat het begon van het plein vertrokken, maar mijn vrienden zaten daar als ratten in de val. Geen van hen is vermoord. Ze werden wel in elkaar geslagen en hun hoofden kaal geschoren om ze te vernederen, zodat ze dit nooit meer zouden vergeten.” Aan het woord is Mohammed Amin, vertaler, die in Khartoem werkt voor Associated Press. Hij was betrokken bij de ondergrondse vakbeweging, de Sudanese Professionals Association, die de volksopstand maandenlang leidde, eerst tegen Bashir en daarna tegen de militaire junta.

Keerpunt

De slachting werd het keerpunt. De junta ging overstag en in augustus vorig jaar kwam er een overgangsregering met merendeels burgers en enkele militairen. Er kwam een collectief presidentschap als toezichthouder, waarin de generaals de overhand hebben.

Aan het einde van de transitieperiode over ruim twee jaar moeten er vrije verkiezingen zijn, zo is afgesproken. Ook zijn er vredesbesprekingen met rebellengroepen uit de provincies Darfur, Zuid-Kordofan en de Blue Nile State, waar het regime van Bashir verantwoordelijk was voor oorlogsmisdaden en misdaden tegen de mensheid met honderdduizenden doden en miljoenen vluchtelingen. De uitvoerder was de RSF, een speciale troepenmacht van Bashir, die los staat van het leger.

Hoog op de agenda van de overgangsregering staat het ontmantelen van het repressieapparaat dat deep ­state wordt genoemd. Ook benoemde de nieuwe regering in september vorig jaar, na lang onderhandelen met de militairen, een nationale onderzoekscommissie die moet uitzoeken wie verantwoordelijk waren voor het bloedbad van Khartoem.

Het wachten is op het rapport van deze commissie, maar telkens wordt het met drie maanden uitgesteld. “Waarschijnlijk wordt het nu weer september”, zegt Amin. “Hij neemt aan dat de topgeneraals immuniteit hebben afgedwongen toen ze akkoord gingen met de instelling van de onderzoekscommissie.”

Zo’n 400 kilometer oostelijk van Khartoem ligt de stad Gadarif. Sami Eldirdiri is arts en was bij de volksopstand betrokken, zoals zo veel medici. Hij is lid van het Committee of Sudanese Doctors die de slachtoffers registreerde sinds de rebellie begon in december 2018. “De slachting op het plein in Khartoem is geen actie van een stel cowboys, zoals de legerleiding suggereerde. Dit was goed georganiseerd en op hoog niveau, door hoge militairen”, zegt Eldirdiri. “De waarheid moet boven tafel komen, ook al is het een gevaarlijke waarheid. De schuldigen zijn ook degenen die over de wapens beschikken en zijn partner in de overgangsregering.” Hij wijst naar de militairen uit de voormalige  junta.

Trofeevideo’s

Een naam duikt in alle gesprekken steeds weer op: Mohamed Hamdan Dagalo, bijgenaamd Hemedti, de tweede man in het leger, de leider van de beruchte Rapid Support Force en prominent lid van de Soevereine Raad. Hemedti ontkent bij hoog en bij laag dat zijn RSF het bloedbad in Khartoem aanrichtte, terwijl op videobeelden en foto’s toch vooral mannen in uniformen van de RSF te zien zijn met gruwel­daden die ze zelf ook nog eens filmden en trots online plaatsten als ‘trofee­video’s’.

Volgens Hemedti zijn dit leugens. Het waren elementen van veiligheidsdiensten die trouw zijn aan Bashir die in uniformen van de RSF huis hielden op het plein onder leiding van een aantal zelfstandig opererende legerofficieren.

Ahmed el-Gaili is advocaat en is uitgeweken naar de Verenigde Arabische Emiraten. Nog steeds durft hij niet terug naar Soedan omdat hij voor zijn leven vreest. Hij diende na de slachting op 3 juni een klacht in bij het Internationale Strafhof (ICC) in Den Haag en vroeg om een onderzoek naar de verantwoordelijken. Als ondersteuning verzamelde hij met anderen alle foto’s en videobeelden van die dag en zette die online.

Het ICC heeft al sinds 2009 een ­uitleveringsverzoek lopen tegen voormalig dictator El-Bashir vanwege de 300.000 mensen, die in Darfur in 2003 zijn vermoord door de milities van Janjaweed, die later de RSF vormden. El-Gaili heeft niet veel vertrouwen in de overgangsregering met militairen en de onderzoekscommissie. “Het is een pact met de duivel”, zegt hij vanuit Abu Dhabi. Hij snapt wel dat dit zo is geregeld. “Als de overgangsregering met burgers er niet was gekomen dan was er nog veel meer bloed gevloeid. Bij de machtsdeling blijkt nu dat de militairen de baas zijn.”

Het onderzoek bekijkt hij met grote scepsis. “Er zullen weinig belangrijke generaals worden aangewezen als verantwoordelijken voor het bloedbad. Zo worden misdaden van de legertop en Hemedti van de RSF witgewassen.” Hij verwacht ook niet dat het Strafhof in Den Haag het bloedbad van Khartoem snel gaat onderzoeken. “Het ICC wil Bashir hebben en zal de legertop niet tegen zich in het harnas jagen met een nieuw onderzoek.”

Na aanvankelijke berichten dat Soedan Bashir zou uitleveren, blijft het nu stil. “Er is grote onenigheid hierover tussen het leger en de burgerregering”, zegt El-Gaili. Dat is niet onlogisch, want als Bashir wordt overhandigd aan het Strafhof in Den Haag waarom dan ook niet de legertop en Hemedti die een grote rol speelden bij moordpartijen na 2003 in Darfur en andere provincies.

‘Redder van Soedan’

Ondertussen voert Hemedti, met al zijn honderden miljoenen dollars verdiend met goudmijnen, campagne om zichzelf als ‘redder van Soedan’ neer te zetten, zegt El-Gaili. “De man spendeert heel veel geld aan het kopen van bondgenoten en om zichzelf populair te maken bij het volk.”

De vrees bestaat dat Hemedti aanstuurt op vervroegde verkiezingen om zo in Soedan de macht te grijpen. Een onderzoeksrapport dat hem mede aanwijst als het brein achter het bloedbad van Khartoem zou hem slecht uitkomen, zeggen alle drie geïnterviewden.

Er zijn ook positieve gevolgen van de omwenteling, vooral als het gaat om nieuw verworven vrijheden, zoals het opheffen van allerlei beperkingen voor vrouwen uit de islamitische sharia-wetgeving. De strenge kledingvoorschriften die er waren gelden niet meer. Aanranding en verkrachting van vrouwen worden nu aangepakt. En besnijdenis is sinds kort verboden.

“Het is nu veel beter dan onder Bashir”, zegt vertaler Mohammed Amin. Hij doelt dan op de vrijheid van meningsuiting, vrijheid van demonstratie en persvrijheid. “Ook het drinken van alcohol is niet meer verboden en er zijn zelfs nachtclubs ontstaan”, somt Amin de nieuwe verworvenheden op. Maar niets hiervan is tot nu toe in wet en regelgeving verankerd.

De arts Eldirdiri in de stad Gadarif voelt zich toch bevrijd. “Dertig jaar lang voelde ik een zware druk op mijn borst. Nu Bashir weg is voel ik me vrij. Mijn kinderen krijgen een beter leven”, zegt hij optimistisch over de telefoon. Toch vreest iedereen de rol van ­Hemedti. “Hij ziet zich als de nieuwe Bashir, en dat is zeer verontrustend”, zegt advocaat El-Gaili.

Misschien is het daarom wel dat de onderzoekscommissie naar het bloedbad van Khartoem zo lang talmt met het aanwijzen van schuldigen. Hemedti zal niet toestaan dat hij wordt gedwarsboomd op weg naar de toppositie in het land. Dan zouden ook de nieuw verworven vrijheden al snel op het spel kunnen komen te staan.

Lees ook:

Junta Soedan zegt niets te maken te hebben met bloedbad, maar video’s zeggen iets anders

De Soedanese militaire junta pleitte zichzelf dit weekend vrij in een onderzoek naar het bloedbad op 3 juni. Maar een beelddatabank legt veel wreedheden van militairen vast.

Hoe moord en verkrachting Darfur blijven teisteren.

De Soedanese regio Darfur zucht al bijna twee decennia onder geweld en er komt maar geen einde aan – ook niet na het vertrek van dictator Bashir. ‘De Janjaweed vormen nog steeds de bron van geweld.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden