EssayDe Verdeelde Staten

Onder president Trump is de illusie van één verenigd land uiteen gespat

Beeld Maus Bulhorst

Er hebben altijd twee Amerika’s naast elkaar bestaan, verdeeld tussen verlichte en conservatieve waarden. Onder Trump spatte de illusie uiteen dat er voldoende raakpunten waren.  

Het is een cliché geworden om te zeggen dat het imago van de Verenigde Staten er de afgelopen vier jaar niet beter op is geworden. Iedereen vraagt zich af of het huidige beeld, vertegenwoordigd door Donald Trump en zijn aanhang, van een land dat verdeeld, tegen immigratie en openlijk en onbeschaamd racistisch is, het echte Amerika vertegenwoordigt.

Een onderbelicht aspect is dat praktisch vanaf het ontstaan van de natie Amerikanen zich hebben onderverdeeld in twee zeer verschillende theorieën over wat hun land inhield en waarvoor het stond. Deze twee Amerika’s hebben grotendeels naast elkaar bestaan, met net voldoende raakpunten – zoals de vlag, het volkslied en een voorliefde voor sport die deels overloopt in vaderlandsliefde – om de mensen te doen geloven dat ze een en dezelfde waren, dat het land één was. Onder Trump is die illusie uiteengespat.

Van deze twee theorieën hebben Europeanen lang de voorkeur gegeven aan die waarin de natie rechtstreeks voortkomt uit de verlichte normen en waarden van West-Europa. Deze intellectuele pijlers vormden tenslotte de basis waarop de grondleggers zich beriepen als rechtvaardiging voor de afscheiding van Engeland en zijn monarchie. Ze ontwikkelden een regeringsstelsel dat gebaseerd was op volksvertegenwoordiging, met vrijheid van godsdienst in plaats van een staatsgodsdienst. 

De grondleggers van Amerika zochten voor deze visie ­intellectuele steun bij Montesquieu, John Locke en ­David Hume, naar de Engelse Magna Charta. Volgens ­deze theorie is Amerika gebaseerd op het principe van ­individuele vrijheid en een bestuurlijke cultuur, de plicht van maatschappelijk debat en het bereiken van consensus met als doel een rechtvaardige samenleving. Volgens deze theorie was de geschiedenis van het land een lange weg naar het bereiken van gelijke rechten: voor vrouwen, etnische minderheden, voor mensen van elke seksuele geaardheid.

Een Harry Potter-achtige metafysische strijd tegen boosaardige krachten

Wat Europeanen volgens mij minder goed beseffen, is het feit dat de andere theorie over Amerika een groot deel van de Amerikaanse geschiedenis de overhand heeft gehad. Hierin wordt de Verenigde Staten beschouwd als een christelijke natie, of eigenlijk een blanke, christelijke en door mannen gedomineerde natie, die verstrengeld is geraakt in een Harry Potter-achtige metafysische strijd tegen boosaardige krachten. Terwijl ik bezig was met dit essay, zag ik op Twitter een tweet van de Republikeinse senator Marco Rubio:

Toen brak er oorlog uit in de hemel. Michaël en zijn engelen bonden de strijd aan met de draak. De draak en zijn engelen boden tegenstand, maar werden verslagen; sindsdien is er voor hen in de hemel geen plaats meer.

Openbaringen 12:7-8

Deze ideologie – een mix van magisch-religieus denken en etni­sche stammenstrijd – was de afgelopen decennia op de achtergrond sluimerend aanwezig, maar heeft altijd bestaan. Tijdens de eerste 85 jaar in de Amerikaanse geschiedenis was het de rechtvaardiging voor het bestaan van de ­slavernij, die was vastgelegd in de Grondwet. Een prominente voorstander van de slavernij verklaarde dat dankzij de wijsheid van blanke slavenhouders “miljoenen […] de weg naar de hemel hebben gevonden en […] dankzij het bestaan van de Afrikaanse slavernij hun Verlosser hebben ontmoet!”

De Amerikaanse Burgeroorlog kan worden gezien als een confrontatie tussen deze twee zuilen. Ik denk dat Amerikanen die oorlog onder meer belangrijk vinden, omdat hij dit spanningsveld blootlegde. Maar hoewel veel mensen van mening zijn dat het eindresultaat – de overwinning van het Noorden en het daarop volgende dertiende amendement van de Grondwet dat van slaven vrije mensen maakte – een overwinning betekende van de ene zuil op de andere, was dat niet het geval. De periode van wederopbouw van het verslagen Zuiden en de pogingen tot hereniging met de Unie vergden geen verandering van ideeën of van ideologie. 

Het werd gemeengoed de vlag van de Confederatie op te hangen

Het tribale grond­beginsel – het geloof in de superioriteit van een blank, christelijk, door mannen gedomineerd wereldbeeld – bleef invloedrijk, ­ondanks enkele oppervlakkige aanpassingen. De aanhangers van deze stroming riepen niet langer op tot het omverwerpen van de federale regering, maar militante uitwassen – met de Ku Klux Klan als de meest beruchte – werden toegestaan. De vlag van de Confederatie in de voortuin hangen werd in de twintigste eeuw zelfs steeds algemener en is in een groot deel van het land gemeengoed. (In het landelijke gebied waar ik woon, zie je ze overal, net als campagneborden voor Trump.)

De golf Europese immigranten die begin twintigste eeuw naar de VS kwam, werd met deze racistische stroming geconfronteerd. Er waren anti-immigratiebijeenkomsten en rellen om de toestroom in te dammen. Wie alle obstakels wist te nemen, werd beloond met een tweederangs burgerschap. Toen mijn eigen voorouders overkwamen van Sicilië, werden ze niet gekenmerkt als blank, maar als bruin. Ze konden alleen de ellendigste en gevaarlijkste baantjes krijgen. Zuid-Italiaanse immigranten kregen per week gemiddeld een dollar minder ­betaald dan zwarten. Soms werden ze gezien als ‘nog ­erger’ dan zwarten, omdat ze zich konden voordoen als blank.

De politiek in de jaren twintig van de vorige eeuw draaide grotendeels om deze botsing tussen de twee visies op Amerika. De drooglegging – het ruim tien jaar durende experiment om alcohol uit te bannen in de VS – wordt over het algemeen gezien als een curieuze beweging van vrome kerkgangsters om hun wederhelft van de drank af te houden. De werkelijke onderliggende redenen waren raciaal, anti-immigratie en anti-elite van aard. 

Tribale christenen in het achterland vonden dat de elite in de kuststeden Amerika corrumpeerde met haar losse moraal en steun voor immigratie. In hun ogen vertroebelden de nieuwe immigranten het raciale genenpakket. Omdat, zo werd gedacht, in beide groepen alcohol aan de basis lag van hun cultuur (de stedelijke ­elite verzamelde zich in nachtclubs, Italiaanse immigranten dronken wijn en de Ieren hadden hun whiskey), was de drooglegging een methode om de Amerikaanse cultuur terug te voeren naar de uitgangspunten van de oprichters: blank en christelijk.

Obamacare als sluitstuk van een ideologie

Deze ideologie werd, in elk geval in overheidskringen, tegen het einde van de twintigste eeuw steeds marginaler. In de jaren zestig maakte president Lyndon B. Johnson in het voetspoor van de burgerrechtenmarsen wettelijk een einde aan de rassensegregatie. De anti­conceptiepil, het Roe v. Wade-arrest van het Hooggerechtshof dat abortus legaal maakte en de opkomende vrouwenbeweging brachten meer vrijheid en meer uitzicht op vrijheid voor vrouwen. Obamacare, de wet die betaalbare gezondheidszorg voor iedereen garandeerde, was het laatste uitvloeisel van deze ideologie.

Martijn van de Griendt fotografeerde de Amerikaanse invloed op het dagelijks leven in Nederland.Beeld Martijn van de Griendt

Wie in de afgelopen decennia is opgegroeid, zou kunnen denken dat dit Amerika – de tolerante, seculiere samenleving met een regering die zich sterk maakt voor het vrijheidsbeginsel voor iedereen – het echte Amerika is. Maar het tribalisme is nooit verdwenen. De afgelopen decennia heeft het een stille, gestage comeback gemaakt die lang onopgemerkt bleef, zowel in Europa als in stedelijk Amerika, omdat de basis ervan in het achterland lag en niet in de progressievere kuststeden. De Christian Coalition of America, opgericht in 1989, en Fox News, dat begon in 1996, vormden mijlpalen van die comeback. 

Mensen als Ralph Reed, Rupert Murdoch en Roger Ailes beseften dat de bevolkingssamenstelling in hun nadeel was – het land werd etnisch en religieus diverser. Terwijl Fox – en later veel andere communicatiekanalen – de tribale agenda propageerde, realiseerden ze zich dat dat niet genoeg was om een meerderheid voor hun zaak te winnen. Ze moesten zich verlaten op de anti-democratische elementen binnen het Amerikaanse systeem, met name de Senaat en het kiescollege.

Moderne manifestaties van de tribale ideologie

Begin jaren 2000 schreef ik als journalist voor The New York Times Magazine over een aantal moderne manifestaties van de tribale ideologie. Ik reisde door het binnenland van Amerika en schreef bijvoorbeeld artikelen over religieus rechts, dat niet alleen tegen abortus was, maar ook tegen anticonceptie op basis van de aanname dat het leven bij de conceptie begint en dat het gebruik van een condoom of de pil indruist tegen Gods wil om nieuw ­leven voort te brengen.

Mijn vrienden in de kuststeden konden lachend en hoofdschuddend reageren op zulke denkbeelden. Maar bij het optekenen van die verhalen, merkte ik hoe diepgeworteld de opvattingen waren, dat de mensen die er zulke ideeën op na hielden, vonden dat het land was afgedwaald van de principes van de grondleggers.

 Ik herinner me met name een interview met een tandarts in Texas, die lid was van de onderwijsraad van de staat, maar ook deel uitmaakte van een beweging om geschiedenisboeken te herschrijven met de nadruk op religieuze aspecten. Wat me opviel, was zijn herhaaldelijke gebruik van het woord ‘christendom’, een in de Engelse taal volstrekt archaïsch woord dat verwijst naar een wereld­wijde strijd tussen religieuze krachten om de heerschappij over de mensheid. Hij gebruikte het woord bewust om zijn trots op zijn ideologie te tonen, om de lezers van The New York Times duidelijk te maken dat die alles­behalve vergeten was en zelfs bezig aan een rentree.

Het is ook een misleidingscampagne

Wat we destijds zagen bij de verkiezing van Donald Trump, die nog steeds gesteund wordt door een hardnekkige minderheid, is het resultaat van die decennialange inzet. In zekere zin klopt de visie op Amerika die achter deze inzet schuilt: de aanhangers ervan denken niet ten onrechte dat hun ideologie een rol speelde aan het begin van het Amerikaanse experiment, toen een samenleving moest worden opgebouwd. Maar het is ook een misleidingscampagne, waarvoor schoolboeken worden aangepast om het denken van jonge mensen te indoctrineren en via mediakanalen een op theologie gebaseerd wereldbeeld uit te dragen, waarin feiten en rede kunnen worden weggewuifd of verworpen. Er zijn mensen van middelbare leeftijd in Amerika die hun hele leven hebben geleefd in een kunstmatig geloofssysteem.

Wat vandaag de dag nieuw is – veelzeggend, opmerkelijk en beangstigend – is hoe gretig de aanhangers van de regering-Trump hun ideologie hebben aangepast. Tot voor kort steunden ze een sterk militair bondgenootschap om Rusland en China in toom te houden. Die voorliefde viel weg toen hun leider openlijk de kant van dictators koos en de banden met traditionele Europese bondgenoten verbrak.

Voorheen stonden ze achter een verantwoord fiscaal beleid, later steunden ze een enorme belastingverlaging voor de rijken en weigerden ze berichten te geloven dat Trumps eigen financiële succes een fabeltje was. Ze schaarden zich achter het christelijke fatsoen en stelden dat links er walgelijke en immorele ideeën op na hield. Vervolgens steunden ze – en dat doen ze nog altijd – een leider die in het openbaar enkel uitspraken doet waar de vuiligheid vanaf druipt.

Achter dit afwerpen van hun dekmantel hangt volgens mij de geur van angst. De eigen kliek, zo blijkt, is belangrijker dan christelijke principes. We zijn getuige van de laatste stellingname van een ideologie die een minderheidsgezag nastreeft. Ze zijn tot de conclusie ­gekomen dat de enige weg voorwaarts voor het land met een onverbiddelijk veranderende bevolking een vorm van dictatuur is. Het tribale denken is zo oud als de natie zelf, maar deze wanhoop is iets nieuws voor Amerika.

Wie in november ook de verkiezingen wint, het ­tribalisme blijft bestaan en zal nog kwaadaardiger en ­gevaarlijker vormen aannemen als Biden wint. 

(vertaling Otto Biersma)

Lees ook: 

Of Trump nou het Witte Huis verlaat of niet, de kans is groot dat er een nieuwe Trump opstaat

De desinformatiepolitiek van Trump is gevolg én oorzaak van een diep verdeelde samenleving. Die cultuur blijft en kan nieuwe Trumps voortbrengen, op rechts en op links. 

Rechtse paramilitaire groepen mengen zich in de Amerikaanse politiek, en ze zijn klaar om in te grijpen

Gewapende, rechtse paramilitaire groepen mengden zich dit jaar nadrukkelijk in de Amerikaanse politiek. President Trump lonkt naar hun steun. Libertariër Lee Miracle: ‘Het is mooi hoe Trump links helemaal gek maakt.’

Al die besmettingen brengen twee belangrijke Republikeinse doelen in gevaar

De coronavirusuitbraak in het hart van de Amerikaanse macht, doet het Republikeinse kamp wankelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden