ReportageDe Krim

Oekraïne raakt De Krim waar het pijn doet: het knijpt zijn water af

Het water van het Noord-Krimkanaal is in het Oekraïense Kalanchak vervuild door algen.Beeld Pierre Crom

De Krim kampt met een nijpend watertekort. Na de Russische annexatie van het schiereiland in 2014 bouwde Oekraïne een dam in het kanaal dat de Krim van water voorzag. Inmiddels leidt klimaatverandering ook tot extreme droogte aan de Oekraïense kant. ‘Zij lijden, maar eigenlijk lijden we allemaal.’

Met vaardige vingers rapen de dorpelingen de aardappels van het land. Roeslan Sjevtsjoek, een brede man in een fleece vest en met een petje op, is tevreden. Na de piepers zal hij de witte kool rooien. Daarna lonkt – voor de zesde maal dit seizoen – de paprika-oogst. De keuterboer wijst naar de kavel van zijn buurman, waar een tuinslangetje langs de plantjes kronkelt: door kleine gaatjes sijpelt vocht de zwarte aarde in. “Water brengt leven.”

In Tsjernjanka is water genoeg. Het dorp van Sjevtsjoek geldt als oase in de zuidelijke steppen van Oekraïne. Via het naast het dorp gelegen Noordelijke Krim-kanaal wordt zoet water uit de rivier de Dnjepr aangevoerd. Dat kanaal is 400 kilometer lang en leidt naar de oostkust van de Krim.

Beeld Sander Soewargana

Maar terwijl Tsjernjanka van het water profiteert, is het betwiste schiereiland kurkdroog. Toen de Russen de Krim annexeerden, in maart 2014, sloten de Oekraïners het kanaal af. Dat deden ze door aan de grens van het schiereiland, 100 kilometer ten zuiden van Tsjernjanka, een dam te bouwen. Want waarom zou je een bezet gebied van water voorzien?

Woestijnachtig

Dat het zonder water niet gaat weet Sjevtsjoek maar al te goed. Al maanden viel er amper regen. Zijn dorp ligt midden in een groene strook langs het kanaal, maar 500 meter daarbuiten is de omgeving woestijnachtig. Bij een windvlaag hoor je de uitgedroogde blaadjes ritselen en stuift het zand omhoog. Als een herder passeert dalen zijn koeien onmiddellijk af naar de waterkant om het vocht met gulzige tongen naar binnen te lepelen. “In deze omgeving lopen de dorpen al leeg”, zegt Sjevtsjoek. “Boeren zoals ik zijn op de Krim allang verdwenen.”

Het begon zo broederlijk en ambitieus, zeven decennia geleden. Hoewel iedereen hem uitlachte, wilde Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov op de Krim mais laten groeien. Begin jaren vijftig werd er bij het nabij Tsjernjanka gelegen Nova Kachovka een dam door de rivier de Dnjepr gebouwd, met een stel machtige sluizen: de waterkrachtcentrale die verrees voorziet de nabijgelegen stad Cherson nog altijd van energie.

Pal ernaast, iets stroomopwaarts, werd in 1961 begonnen met de aanleg van het kanaal: die taak was weggelegd voor leden van de Komsomol, de communistische jeugdbeweging. De vaart gold als wonder van vooruitgang: door middel van pompstations werd het water over een hoogte van 100 meter opgestuwd zodat het tot aan Kertsj, in het oostelijkste puntje van de Krim, stromen bleef. Tot 2014 voorzag het kanaal in bijna 90 procent van de behoefte van het schiereiland aan water voor huishoudens, irrigatie en industrieel gebruik.

Een man verzamelt tomaten. Beeld Pierre Crom

“Het was op de Krim zo vochtig dat ze er rijst konden verbouwen”, weet Jevgen Antonenko, een gepensioneerde dorpsbewoner die een generatie ouder is dan boer Sjev­tsjoek. Met een paar leeftijdsgenoten zit hij in de schaduw van een bessenstruik om het ‘wagenpark’ van Tsjernjanka te bewaken, zoals hij het handjevol museaal ogende tractoren en trucks kenschetst. “Het kanaal was voor de Krim bedoeld, niet voor ons”, zegt hij, maar zijn dorp profiteerde wel: terwijl de generatie van zijn ouders alleen katoen wisten te verbouwen, kweken de dorpelingen nu watermeloenen en tomaten. “Zonder het kanaal hadden we hier niet kunnen wonen”, zegt Antonenko. Nu het water verderop niet doorstroomt, is het moerassige plasje naast Tsjernjanka aangewassen tot een meer.

Waterproblemen

“Die rijst van de Krim was zelfs beter dan Thaise en Chinese rijst”, weet Michajlo Jat­sjoek van het Instituut voor Waterproblemen in Kiev. De plantjes laafden zich aan de ideale combinatie van grondstoffen, zon, water en wind, zegt hij. “Nu is dat allemaal verleden tijd.” Het uitstapje naar het instituut is noodzakelijk, want Jatsjoek is “kenner van alle waterproblemen in Oekraïne”, zoals hij zichzelf omschrijft. Hoe het op de Krim met de mensen gaat kan hij niet precies vertellen: zijn ex-collega’s zijn inmiddels Russische staatsburgers. “Zij mogen niet met me praten.” De klimatologische kant van de zaak houdt hij met behulp van satellietbeelden in de gaten.

De eerste jaren na de Russische annexatie was het probleem nog niet zo nijpend, toont Jatsjoek. Het peil van de lokale waterreservoirs – blauwe cirkels op zijn computerscherm – werd aangevuld door lokale riviertjes en smeltwater uit de bergen. Maar toen ook die bronnen dit voorjaar opdroogden werden die cirkeltjes steeds kleiner. Jatsjoek scrolt door naar een kaart over de vochtigheidsgraad op de landbouwpercelen. Dit voorjaar kleurde het binnenland van de Krim geel, in juni werd het oranje en in augustus is alles dieprood.

De berichten van de Krim zijn alarmerend. Dit jaar was het droogste dat ooit gemeten werd. “Het waterprobleem moet worden opgelost”, benadrukte de Russische president Poetin in augustus tijdens een bezoek aan het schiereiland. De lokale autoriteiten meldden zich voor te bereiden op een noodsituatie. In de provincie Simferopol is het water inmiddels op rantsoen: alleen ’s ochtends en ’s avonds kunnen bewoners een paar uur drinkwater tappen.

Een bord uit de voormalige Sovjet-Unie dat een voormalige kolchoz markeert, staat nu in een stoffig veld.Beeld Pierre Crom

Eerder deze maand deed Moskou zijn beklag bij de VN-Mensenrechtenraad: de ‘waterblokkade’ van Oekraïne zou “ingaan tegen het recht op water en gezondheid”. Maar in het VN-orgaan veroordeelden tientallen landen juist de mensenrechtenschendingen van Rusland op de Krim jegens Oekraïners en Krim-Tataren. “De watertoevoer wordt pas hersteld als de bezetting van het schiereiland ophoudt”, benadrukte de Oekraïense minister van buitenlandse zaken. Zijn land verwijst naar de Geneefse Conventies, die bepalen dat een bezettingsmacht de volledige verantwoordelijkheid draagt over het betwiste gebied.

Mitrailleurs

Hoe gespannen de situatie is voel je 70 kilometer verderop. Zodra je het stadje Kalantsjak passeert, de laatste voorpost van Oekraïne, doemen posities van het leger op. Die zijn vers versterkt met zandzakken en camouflage-materiaal, en bemand door militairen met hun mitrailleurs in de aanslag.

Aan je rechterhand is de Zwarte Zee zichtbaar, waar vanaf de weg tot de kust anti-tankversperringen staan opgesteld. Aan je linkerhand, bij het kanaal, is de bewuste dam, maar de Oekraïense militairen bij de grensovergang geven geen toestemming die te bezichtigen. In het gebied liggen landmijnen, waarschuwen ze.

Even terug, aan een kruispunt net buiten de gemilitariseerde zone, is een basis van de Krim-Tataarse organisatie Asker. Die bestaat uit een verzameling omheinde hutjes en containers met een geïmproviseerde poort, waarboven de Oekraïense tweekleur wappert alsmede het vaandel van de Krim-Tataren. De man die naar buiten komt, ‘Bajrach’ – hij wil niet met zijn echte naam in de krant – is een Krim-Tataarse activist die sinds 2016 op de basis bivakkeert. Na de annexatie in 2014 vluchtte hij vanuit de stad Soedak aan de zuidkust van de Krim naar het Oekraïense vasteland. “We zijn hier om de boel te blokkeren.” Behalve om het water gaat het ook om elektriciteit en de handel. “Tot vier jaar geleden reden er nog vrachtwagens met goederen en etenswaren naar de Krim. Wij hebben dat allemaal gestopt.”

De blokkade is volgens de Krim-Tataar de beste manier om druk te zetten op de ‘bezetter’, zoals Bajrach het Russische bestuur in zijn geboorteregio noemt. Sinds 2014 is de Krim “één grote gevangenis”, zegt hij. De cijfers die hij noemt worden bevestigd door internationale mensenrechtenorganisaties: 100 Krim-Tataren worden vermist en 200 zitten gevangen op het schiereiland en in Rusland. Asker wordt door de Russische justitie aangemerkt als ‘extremistische organisatie’ en Bajrach staat op een zwarte lijst. “Ze zeggen dat we terroristen zijn.”

De blokkade is niet gericht tegen de bewoners, benadrukt hij. “Het gaat ons om de fabrieken en de Russische militaire industrie.” Desondanks worden ook gewone mensen getroffen, geeft hij toe. Zijn ouders, die in Soedak wonen en die hij een keer per maand telefonisch spreekt, melden watertekort. “Zij begrijpen waarom dat is, en ze staan achter ons”, zegt Bajrach.

Geen sneeuw in Kiev

Toch is de stop van de watertoevoer naar de Krim ook op het vasteland van Oekraïne niet onomstreden. Ingenieur Jatsjoek rept van een onverwacht klimatologisch effect van de droogte op de Krim. Het schiereiland veranderde de afgelopen jaren in een soort heteluchtoven, legt hij uit. “Als je de klep van de oven opent komt een golf van hete lucht vrij.” Ging de wind voorheen overwegend van noord naar zuid, door de klimaatverandering blaast de zuidenwind die hitte steeds vaker schoksgewijs richting het noorden. Het gevolg is merkbaar: in de winter viel er voor het eerst sinds mensenheugenis geen sneeuw in Kiev. Ook de droogte in de omgeving van Tsjernjanka is deels het gevolg van de warmte op de Krim, zegt de ingenieur: “De boeren zijn de grip kwijt op de groei van hun gewassen.”

Boer Roeslan Sjevtsjoek merkt het vooral aan extreme weersverschijnselen. Dit jaar zag hij voor het eerst tornado’s en onlangs vielen er hagelstenen als eieren zo groot. Dat de dam gesloten is, is goed “vanuit landsbelang”, zegt hij, maar enthousiast is hij er niet over. “Zij lijden, maar eigenlijk lijden we allemaal.” Terwijl Sjevtsjoek zijn aardappels voorheen verkocht op de markten van de Krim, in Donetsk of zelfs in Rusland, blijft zijn markt nu beperkt tot het Oekraïense vasteland.

Ingenieur Jatsjoek noemt de dam ‘pijnlijk’, maar vindt dat die in stand moet worden gehouden. “Als Oekraïne de Krim terug wil, is dit het belangrijkste instrument. Andere drukmiddelen hebben we niet.”

In augustus suggereerde de Oekraïense premier Denys Shmyhal dat er verandering op til zou zijn. “In het geval van een humanitaire ramp zal Oekraïne de Oekraïners op de Krim voorzien van water”, zei hij.

Activist Bajrach is bezorgd over de avances die de Oekraïense premier onder president Zelenski jegens Rusland maakt. “De president wil vrienden zijn met iedereen, maar soms is het nodig karakter te tonen.” Wat als de regering besluit de Krim weer van water te voorzien? “Dan zullen we dat op een vreedzame manier proberen tegen te houden.”

De volledige naam van activist Bajrach is bekend bij de hoofdredactie. 

Lees ook:

Op de Krim bloeit de Russische lente al zes jaar

Zes jaar geleden sloot de Krim zich officieel aan bij Rusland. Sindsdien doet Moskou er alles aan om het Russische karakter van het schiereiland te onderstrepen. Maar hoe Russisch is de Krim nu echt? En hoe ziet de ‘russificatie’ van het schiereiland er in de praktijk uit?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden