AnalyseOntwikkeling Oekraïne

Oekraïne heeft zich bevrijd van het Sovjet-juk. Maar dat heeft een prijs

Een Oekraïner plaatst een roos op de gedenkplaats voor activisten die tijdens de revolutie van 2014 rond het Onafhankelijkheidsplein het leven lieten. Beeld EPA
Een Oekraïner plaatst een roos op de gedenkplaats voor activisten die tijdens de revolutie van 2014 rond het Onafhankelijkheidsplein het leven lieten.Beeld EPA

Correspondent Michiel Driebergen doet al sinds de Majdan-revolutie in 2014 verslag van het conflict in Oekraïne. Heeft hij het land zien veranderen? En hoe dan?

Michiel Driebergen

De Majdan-revolutie is voor mij als correspondent een ijkpunt. Tijdens die volksopstand in Kiev, acht jaar geleden, gooien de Oekraïners het juk van het Sovjetverleden voorgoed van zich af. En die hang naar zelfstandigheid lieten de Oekraïners de afgelopen jaren niet meer los.

Dat gevoel openbaart zich voor het eerst in de wintermaanden van eind 2013 en begin 2014. Oekraïense demonstranten zetten het centrale Onafhankelijkheidsplein, ook wel Majdan genoemd, vol tenten. Maandenlang kamperen ze in de ijzige kou. Met geïmproviseerde schilden en straatkeien verdedigen ze zich tegen de oproerpolitie.

Op kalme momenten wordt er gegeten en gedronken, luistert men naar politieke toespraken of houdt men de orthodoxe mis. Om de haverklap barst men uit in het volkslied. Men wil op eigen benen staan, los van de Russen, en met het gezicht naar Europa.

Associatieverdrag

De aanleiding voor het massaprotest is de weigering van toenmalig president Viktor Janoekovitsj om het associatieverdrag met de Europese Unie te tekenen. Studenten uit het westen van het land trekken als eerste naar de hoofdstad. In de weken die volgen worden zij vergezeld door Oekraïners uit alle windstreken, en van alle generaties.

De onvrede wordt steeds breder: over ongeremd politiegeweld tegen demonstranten, over de schaamteloze corruptie van het regime, over de oligarchie die daar de voedingsbodem onder vormt – en over de steun van Poetin voor de zittende president.

“Met Rusland is er voor ons geen toekomst”, vertelt een van de demonstranten me. Terwijl in de eerste dagen vooral de Europese vlag wappert, overheerst in de weken die volgen meer en meer het Oekraïense blauw en geel.

De revolutie eindigt in een bloedbad. Rond 20 februari 2014 schieten oproer-agenten meer dan honderd demonstranten dood – een misdaad die tot op de dag van vandaag niet is bestraft. President Janoekovitsj vlucht, en vindt onderdak in Rusland.

Hoewel de doden als martelaren worden herdacht, is de gewelddadige confrontatie niet de essentie van ‘Majdan’. Ook voor Oekraïners is het brede volksverzet een nieuwe ervaring. Hoe verdeeld zij normaal gesproken ook zijn, nu willen de demonstranten allemaal hetzelfde: een land waarin de wet geldt, in plaats van het recht van de sterkste.

En zoals ‘Majdan’ een voorbeeld is van ‘zelforganisatie’, leeft de wens zelf verantwoordelijkheid te nemen en het land te veranderen. Dat is een revolutionaire gedachte in een voormalige Sovjet-republiek. Lange tijd zorgde de staat voor de mensen. Na de omwenteling, begin jaren negentig, leefde iedereen vooral voor zichzelf.

Landjepik

De reactie van Rusland op het Majdan-protest is veelbetekenend. Het Kremlin kenschetst de politieke ommekeer in Kiev als ‘coup’. Op de Krim en in de Donbas, de industriële regio in het oosten van het land, voelen velen zich ongemakkelijk bij de bruuske politieke omwenteling. De interne Oekraïense onrust wordt door Moskou aangegrepen voor ouderwets landjepik. Nog geen twee weken na de revolutie annexeert Rusland met behulp van Russische commando’s de Krim.

Als vervolgens ook in de Donbas gewapende ‘groene mannetjes’ strategische gebouwen bezetten, is de maat vol. Petro Porosjenko, de nieuwe president, stuurt in mei 2014 het leger oostwaarts. De Oekraïense militairen blijken matig getraind, en ongemotiveerd. Daarom richten de Majdan-revolutionairen vrijwilligersbataljons op. Hun wapens en uniforms worden deels bekostigd via crowdfunding, en deels door oligarchen.

Bij de Oost-Oekraïense stad Slavjansk komt het voor het eerst tot een groot gewapend treffen: de tegenstanders zijn lokale opstandelingen, geleid door (oud-)officieren van het Russische leger. De strijd escaleert in een de facto oorlog tussen Rusland en Oekraïne, die tot op de dag van vandaag voortduurt. Veertienduizend mensen komen om.

De vrijwillige strijders die ik ontmoet aan het oostfront komen niet alleen uit het ‘nationalistische’ westen van het land. Net zo velen zijn afkomstig uit de Donbas, of uit Oost-Oekraïense steden als Charkov en Dnipro. Het gaat dus om Russisch-sprekende, Oekraïense patriotten – die daarmee Poetins suggestie dat sprekers van de Russische taal bedreigd worden onderuithalen.

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

Bevoorraden

Het leger wordt ondersteund door ‘volenteri’. In de zomer van 2014, vlak na de aanslag op de MH17, ga ik met een van deze vrijwilligers op reportage in de Donbas. Majdan-activist Michajlo, in het dagelijks leven consultant, heeft tot taak de laatste controlepost van het Oekraïense leger bij het front te bevoorraden.

Omdat er sluipschutters actief zijn in de Donbas, scheurt hij met 140 kilometer per uur over een landweg. “Ik sterf nog liever dan dat ik onder Rusland zou moeten leven”, zegt hij, met zijn handen om het stuur geklemd. Ik vraag Michajlo, die in Charkov woont, wat eigenlijk het verschil is tussen Russen en Oekraïners. Hij kan het weten, want zijn moeder is Oekraïense en zijn vader een Rus. “Ik weiger in een totalitaire staat te leven”, is zijn antwoord. “En ik wil niks meer te maken hebben met mensen die dat klakkeloos accepteren.” Hij doelt op de Russen. Het afscheid van Rusland moet volgens Michajlo zo resoluut mogelijk.

Zijn stad, Charkov, verandert in die maanden voorgoed. In maart 2014 zie ik nog de Russische vlag op het stadhuis wapperen. Maar in tegenstelling tot Donetsk en Loehansk blijken de Oekraïense autoriteiten hier doortastend genoeg om de pro-Russen te verjagen. Het gewapende conflict met de zo nabije oosterbuur is een schok voor de bewoners. De stad wordt overspoeld met tienduizenden vluchtelingen uit het oorlogsgebied.

Ook hier vullen actieve burgers het gat dat het stadsbestuur laat vallen. Ze leveren humanitaire en psychologische hulp aan de ontheemden, en proberen hen te voorzien van werk en huisvesting. Het standbeeld van Lenin wordt omvergetrokken – een actie die meer voelt als een pr-stunt dan een spontane volksoploop. Hoe dan ook, niemand zet het terug op z’n plek.

Resoluut

Inmiddels staat er in Oekraïne geen Lenin-beeld meer overeind. Het afscheid van het Sovjet-verleden moet zo resoluut mogelijk.

In de hoofdstad, Kiev, verdwijnt de oorlog langzamerhand uit het zicht. Hier richt de ‘Majdan-generatie’ zich veeleer op de cultuur en op ondernemerschap. Er verschijnen nieuwe Oekraïense restaurants, boetieks met Oekraïens design, en er komt een kledingketen die huist in het meest prominente pand op de centrale Kresjatik-Boulevard: ‘Vsi Svoï’, ofwel ‘Alles eigen’.

De kleding is ontworpen door Oekraïners, wordt in Oekraïne gemaakt van Oekraïense grondstoffen. In de fashion-industrie maken Oekraïense mode-ontwerpers furore met nieuwe ontwerpen geïnspireerd op de visjivanka, de traditionele Oekraïense blouse of rok. De borduurpatronen worden de afgelopen jaren gebruikt in merken als Gucci en Chanel. Koningin Máxima pronkt in een witte jurk met blauwe Oekraïense patronen, van de Kievse modeontwerper Vita Kin.

Ook politiek krijgt de Majdanrevolutie een vervolg. Veel voormalige demonstranten houden zich bezig met hervormingen. Ze worden ondersteund door Amerikaanse subsidies en Europese expertise. De hervormingen richten zich op een nieuwe manier van aanbesteden, transparantie van bestuur en ‘e-government’. Met hulp van internationale fondsen worden hoogopgeleide Oekraïners gerekruteerd voor ministeries, die daar tegen een beter salaris de Sovjet-bureaucratie te lijf gaan.

Kwade genius

Een jaar of twee, drie lang boeken de hervormers vooruitgang. Maar al gauw blijkt dat de oligarchie de politieke revolutie kaapt. President Porosjenko, zelf een steenrijke zakenmagnaat, komt alleen in beweging onder zware druk van internationale financiële donoren. De manier waarop hij de onafhankelijkheid van de Oekraïense orthodoxe kerk voor elkaar bokst bij de patriarch in Constantinopel komt hem op lof te staan van zijn patriottische achterban. Toch zien de meeste Oekraïners in hem de kwade genius achter de vastgelopen justitie-hervormingen.

De teleurstelling leidt in 2019 tot de verkiezing van Volodomir Zelenski, een acteur en tv-producent die – zoals veel Oekraïners – het Russisch als moedertaal heeft. Zijn tegenstanders schilderen hem af als pro-Russisch, omdat hij wil praten met Poetin. Nu, bijna drie jaar later, blijkt Zelenski’s compromisbereidheid stukgelopen op de realiteit van het conflict met de Russen. Net als zijn voorganger pleit hij nu voor toenadering tot EU en Navo. De afgelopen maanden waagt hij het zelfs een aantal pro-Russische oligarchen te sanctioneren.

Om te zeggen dat Oekraïne sinds de Majdanrevolutie een koers westwaarts heeft ingezet gaat te ver. Wel drijft het land onmiskenbaar weg van het oosten. In 2014 had Rusland te maken met een Oekraïne in identiteitscrisis. In 2022 straalt Oekraïne meer eenheid uit dan ooit tevoren, en is de burgermaatschappij actiever dan ooit. Het Westen steunt Kiev economisch en militair. In veel opzichten is Oekraïne een anarchie, maar tegelijk – zoals historicus Jaroslav Hrytsak onlangs in Trouw betoogde – een democratie. “In Oekraïne kan niemand voorspellen wie de volgende president wordt.” Da’s in Rusland wel anders.

Wit-Rusland

De volksopstand bij noorderbuur Wit-Rusland, in augustus 2020, sterkt de Oekraïners in hun overtuiging afstand te nemen van de Russen. Het protest in Minsk noopte Aleksandr Loekasjenko zich tot Poetin te wenden – zoals Janoekovitsj dat in 2014 deed. De Wit-Russische dictator wordt op de been gehouden met Russische steun. Het gevolg? De revolutie is de kop ingedrukt, maar de middenklasse is Wit-Rusland ontvlucht, en de bloeiende IT-sector is stuk. “Met Rusland is er voor ons geen toekomst”, aldus een gevluchte Wit-Russische in Kiev over de zogeheten unie-staat waaraan Minsk samen met Moskou bouwt.

Voor Rusland is de kans op een charme-offensief richting de Oekraïners verkeken. Spelen met Sovjet-nostalgie, wat Poetin graag doet, werkt in Oekraïne niet. Mede dankzij de intensere samenwerking met Europa schuift de markt langzaam maar zeker van Rusland naar het Westen. De poging van Moskou het land te verdelen op taal- of identiteitskwesties is mislukt.

Om Oekraïne klein te krijgen, blijft er voor Rusland weinig over dan serieuze militaire druk. De steun van het Westen is hierbij niet vanzelfsprekend. Een grootschalige invasie zal van de eenheid en het zelf-organiserend vermogen van de Oekraïners het uiterste vergen.

Lees ook:

De zes scenario’s waarin het in Oekraïne tóch niet tot oorlog komt

Russische media maken melding van terugtrekking van Russische troepen. Waren die toch echt alleen maar aan het oefenen, daar aan de Oekraïense grens? Is een grootscheepse invasie op het nippertje afgewend?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden