Mensenrechten

Oeigoeren in Turkije voelen zich verraden. ‘De stilte van ons broedervolk over de Chinese misdaden is pijnlijk’

Oeigoeren begin april tijdens een demonstratie in Istanbul tegen de Chinese repressie. Beeld EPA
Oeigoeren begin april tijdens een demonstratie in Istanbul tegen de Chinese repressie.Beeld EPA

De meeste Oeigoeren in Turkije vinden het hartverwarmend dat autochtone Turken hen als ‘broedervolk’ zien en dat zij hun religie in vrijheid kunnen belijden. Maar de stilte over Chinese misdaden stemt hen angstig.

De Oeigoer Jelvan Shirmemmet (30) voelt zich totaal geen vreemdeling in Turkije. Zo spreekt hij vloeiend Turks, een taal die verwant is aan het ‘Oeigoerse Turks’ uit West-China – of zoals de Oeigoeren het gebied zelf noemen: Oost-Turkestan. In drie maanden had Shirmemmet in 2011 het ‘Turkse Turks’ onder de knie. Hierdoor kwam hij relatief makkelijk aan een baan in de toerismebranche als tolk en gids.

Vanwege de pandemie verhuurt Shirmemmet nu auto’s en verkoopt daarnaast onderdelen op internet. De telefoon staat roodgloeiend bij hem thuis op de zestiende verdieping van een woontoren in de volksbuurt Esenyurt in Istanbul.

Shirmemmet is een van de naar schatting 50.000 Oeigoeren die in Turkije wonen. Ze werden aanvankelijk als ‘broedervolk’ met open armen ontvangen door de Turkse regering, ook al beschuldigde China de Oeigoeren van terrorisme en separatisme. De Turkse president Recep Tayyip Erdogan sprak in 2009 over een ‘genocide’ op Oeigoeren in China. Duizenden vluchtelingen kregen in die periode de Turkse nationaliteit of een verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd.

Maar die tijden zijn voorbij. De solidariteit van Turkije is de laatste tijd verminderd. Er is in 2017 zelfs een uitleveringsverdrag tussen Turkije en China getekend, waar het Turkse parlement nog over moet stemmen. De Oeigoeren, die daardoor uitgeleverd zouden kunnen worden als China daarom vraagt, voelen zich angstig en verraden.

‘Tweeën­half jaar voor niks gezwegen’

Shirmemmet vertelt over de protesten die hij met mede-Oeigoeren maandenlang heeft georganiseerd tegen het verdrag én tegen China’s assimilatiepolitiek jegens Oeigoeren, die door verschillende landen en mensenrechtenorganisaties als genocide is bestempeld. “Elke dag stonden we daar met de foto’s van onze vermiste vaders, moeders, neven, ooms en onze vlaggen. We hebben petities aangeboden.”

Hij raakte betrokken bij die protesten vanwege zijn moeder. Op tafel ligt een geplastificeerde foto van haar. Eind 2019 vernam Shirmemmet via via dat zij in de gevangenis was beland. “Tweeën­half jaar had ik voor niks gezwegen”, zegt hij bitter, “sindsdien ben ik een wrak”.

Tot 2016 ging Shirmemmet ieder jaar twee keer op en neer naar China, voor familiebezoek. Maar in dat jaar werd hij bij het treinstation in Urumçi, de hoofdstad van de Xinjiang (de westelijke Chinese regio waar Oeigoeren wonen), staande gehouden door de Chinese inlichtingendienst. Ze namen hem apart om ‘vrienden’ te worden. Met andere woorden: of hij andere Oeigoeren wilde bespioneren in Turkije.

Oeigoer Jelvan Shirmemmet: ‘De islamitische wereld heeft gefaald’. Beeld Tayfun Balcik
Oeigoer Jelvan Shirmemmet: ‘De islamitische wereld heeft gefaald’.Beeld Tayfun Balcik

Dat was de laatste keer dat hij in China was. Hij hield zich stil, tot hij te horen kreeg dat zijn moeder vastzat. Vanaf dat moment probeerde hij bij het Chinese consulaat informatie te krijgen, in eerste instantie zonder resultaat. Pas nadat hij zich met anderen op sociale media begon te roeren, belde het Chinese consulaat met hem. Eerst moest hij maar vertellen ‘wat hij wist’, voordat ze eventueel iets voor hem konden betekenen.

“Zo hielden ze mij aan het lijntje. Later werd ik nogmaals gebeld vanuit een politiebureau. Mijn vader, oom en broertje vertelden allemaal in koor dat ik moest stoppen met mijn ‘idiote gedrag’ op sociale media.” Shirmemmet vermoedt dat dit niet hun eigen woorden waren. Hij gelooft dat China via zijn familie psychologisch druk uitoefent, opdat hij stopt met zijn activisme.

‘China heeft iedereen verpletterd’

Van de Turkse autoriteiten is weinig steun te verwachten. Terwijl in het Westen inmiddels over een genocide op de Oeigoeren wordt gesproken, heeft Turkije het alleen nog over culturele rechten die door China gerespecteerd dienen te worden. Dat milde oordeel heeft waarschijnlijk te maken met de economische crisis waar het land zich al enige tijd in bevindt. Turkije kan Chinese investeringen goed gebruiken.

Toch is Shirmemmet verbaasd over het Turkse zwijgen. Fel: “Als de wereld ons niet wil helpen, doe het dan tenminste voor jezelf. Want de Chinezen breiden hun macht uit. Waar is de islamitische wereld? Over welke islam en welk turkisme hebben we het nou? Turken worden in hun geboortegronden kapotgemaakt. De islamitische wereld heeft gefaald. De Turkse wereld ook. China heeft iedereen verpletterd.”

Ook andere Oeigoeren zijn niet te spreken over de Turkse stilte en het uitleveringsverdrag. Mirza Ehmet Ilyasoglu (40 jaar, drie kinderen), werkt bij de Turkse Arbodienst en vertelt via Skype dat zijn zwager, broertje en vier vrienden vastzitten in Chinese kampen voor Oeigoeren.

Hoewel hij wel ziet dat het Turkse volk de Oeigoeren steunt, vindt hij het pijnlijk dat ze door sommige media als ‘pion van het Westen’ worden weggezet. “Je kan de Oeigoeren niet kwalijk nemen dat ze met het Westen praten, ook al zouden ze ons gebruiken voor hun eigen belangen. Als je in de zee verzuipt, dan grijp je zelfs een slang om je eigen hachje te redden. In dit geval is de Turkse stilte, van ons broedervolk, nog pijnlijker.”

Lees ook:

Ook zonder massaslachting kan China de Oeigoeren uitwissen

Na de Verenigde Staten heeft nu ook Canada verklaard dat China genocide pleegt op de Oeigoeren.Is dat terecht?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden