ReportageOekraïne

Odessa lijdt onder de havenblokkade en wacht angstig af tot de Russen komen

Rookpluimen in de haven van Odessa na een raketaanval van het Russische leger.  Beeld AFP
Rookpluimen in de haven van Odessa na een raketaanval van het Russische leger.Beeld AFP

De haven van Odessa is geblokkeerd, wat wereldwijd leidt tot stijgende voedselprijzen. Voor Odessa zelf betekent de blokkade depressie en angst. ‘Er moet iets gebeuren.’

Michiel Driebergen

‘Maandenlang lag de zee er doodstil bij, zonder dat ergens de rookpluim van een stoomboot te zien was’, schreef de Russische schrijver Konstantin Paustovski over het Odessa van 1921. ‘Zowel de stilte als het gebulder van de kanonschoten waren symbolen van de blokkade.’

Nu, een eeuw later, is de Oekraïense havenstad opnieuw geblokkeerd. De zee is zo glad als een spiegel, en in de nacht klinken doffe knallen van de luchtafweer. Maar nu spreken we niet over ‘de tijd van de grote verwachtingen’, zoals de herinneringen van de auteur zijn getiteld, maar over de tijd van de depressie en de angst.

“We horen de havengeluiden niet meer”, zegt Nikita Toerin. “Dat geeft een naargeestig gevoel.” De 33-jarige man staat tussen de vissers nabij het dolfinarium op het Langeron-strand. Een hengel uitwerpen mag, maar zwemmen is verboden: afgelopen week werd nabij Odessa een man opgeblazen door een ronddrijvende zeemijn.

null Beeld

Oproep voor het front

Toerin heeft toch een duik genomen, daarvan getuigt zijn natte blote bast. “Je moet iets”, verklaart de Odessiet, die een kantoorfunctie heeft bij een bedrijf dat groente, fruit en andere bederfelijke waren overlaadt – maar nu werkloos afwacht. En niemand weet hoe lang. “Het is de vraag wie mij eerder nodig heeft: mijn baas of het leger”, zegt hij. Toerin hoopt op het eerste, maar vreest het laatste: dat hij wordt opgeroepen om zijn land aan het oost- of zuidfront te verdedigen.

In de tijd van Paustovski was de haven geblokkeerd door schepen van het Witte Leger, dat in een strijd was verwikkeld met de bolsjewieken. Destijds stonden de geschutstukken op de boulevards opgesteld. Ook nu is de befaamde Primorski-allee afgesloten. Onder de kastanjes geen flanerende stelletjes, maar zandzakken en camouflagenetten. Fotograferen en filmen is strikt verboden, zowel hier, aan de zeekant van het centrum, als op het strand.

“Als we het vriendelijk vragen kunnen we misschien toch een plaatje schieten”, zegt Vitali Oplatsjko desondanks. De 84-jarige zeeman – die eerder in deze krant verslag deed vanuit Odessa – spreekt af in het Sjevtsjenko-park. Daar kun je de geblokkeerde haven wel goed bekijken.

Graanschepen aan de ketting in de haven

Naast een reeks graansilo’s ligt de Riva Wind, een middelgroot vrachtschip met vijf grote laadbakken. Het vaartuig meerde half februari aan om een lading graan op te halen, maar ligt aan de ketting sinds de oorlog op de 24ste van die maand uitbrak. De zee werd namelijk razendsnel bemijnd, en is daarom ‘officieel te risicovol verklaard’, aldus Oplatsjko. Met de zeemijnen wil Oekraïne een Russische landing vanuit zee voorkomen. Volgens Oekraïne hebben ook de Russen mijnen gelegd om hun oorlogsvloot beschermen. De lading van de Riva Wind kan dus geen kant op.

Vitali Oplatsjko met de militairen die de boulevard van Odessa bewaken.
 Beeld Michiel Driebergen
Vitali Oplatsjko met de militairen die de boulevard van Odessa bewaken.Beeld Michiel Driebergen

En dat geldt voor vijfentwintig tot dertig miljoen ton aan Oekraïense tarwe en maïs, dat nog opgeslagen ligt van de laatste oogst. Nadat Vitali Oplatsjko, door ijsjes uit te delen bij de militairen in het park, toch toestemming ritselt voor een foto, legt hij uit waarom graanvervoer over land geen alternatief biedt. De capaciteit van de Riva Wind is vijftigduizend ton, terwijl er in een treinwagon slechts zestig ton past. Dat betekent – zo rekent Oplatsjko voor – dat er zeventien treinen van vijftig wagons nodig zijn om dezelfde lading te vervoeren. De langere tocht en het vele overladen maakt het vervoer onrendabel; het gebrek aan aanbod leidt wereldwijd tot een catastrofale stijging van de graanprijs. “Er moet iets gebeuren. Maar wat, dat is de vraag.”

Vitali Oplatsjko wordt ook persoonlijk getroffen. Hij is oprichter van een havenagentschap dat zich bezighoudt met de begeleiding van buitenlandse schepen die in Odessa aanmeren. Hoewel zijn bedrijf op 24 februari de deuren sloot, betaalt hij zijn 75 man personeel nog steeds een deel van het salaris. “Zo kunnen ze in elk geval hun families blijven onderhouden, tot het niet meer gaat.”

Turkse begeleiding van het graantransport

Afgelopen week deden Rusland en Turkije een voorstel voor het vlottrekken van de schepen uit Odessa. Als Oekraïne de havens zou ontmijnen, zouden de Turken het transport kunnen begeleiden: wel willen de Russen schepen onderweg naar Oekraïne op wapens kunnen controleren. Oekraïne verwierp het voorstel, wijzend op de voortdurende aanvallen op de stad. “Zodra we de toegang tot de haven van Odessa vrijmaken, zal de Russische vloot hier zijn”, aldus een bestuurder van de regio Odessa.

Onder de zeespiegel in de haven van Odessa liggen zeemijnen. Beeld Getty
Onder de zeespiegel in de haven van Odessa liggen zeemijnen.Beeld Getty

De toekomst van de havenstad hangt af van het verloop van de strijd in de Donbas, denkt Vitali Oplatsjko; terwijl hij op weg is naar de uitgang van het park gaat het luchtalarm weer af. “Als we de Russen in het oosten kunnen stoppen, komt er een Oekraïens tegenoffensief richting Cherson. Als dat niet lukt, zullen we Odessa ook aan de landzijde moeten verdedigen.”

“We hebben meer westerse wapens nodig”, aldus havenwerker Nikita Toerin. “En energie”, verzucht hij, waarop hij uitleg hoe angstig het maakt dat de Russen Odessa bestoken vanaf de Krim, dat buiten het bereik van Oekraïense raketten ligt. “Vorige maand dachten we even dat we de oorlog zouden kunnen winnen. Nu is het eind niet in zicht.”

Lees ook:
Zo zet Odessa zich schrap voor de aanval. ‘De stad staat aan de vooravond van iets heel ergs’

Nu de Zuid-Oekraïense stad Cherson gevallen is lijkt de havenstad Odessa het volgende doelwit. Fotojournalist Eddy van Wessel is in de stad en vangt de essentie van de gebeurtenissen in panorama-beeld.

Lees ook: In frontstad Charkov durven ze weer aan vrede te denken

Nu het Oekraïense leger de Russen rond Charkov terugdringt, opent een enkele durfal de deuren. ‘Al keert er maar een stukje van het voormalige leven terug.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden