Matlhogonolo Ditshego (rechts) en zijn vrienden zetten hun ochtendshot.

Reportage Drugs

Nyaope: de nieuwste vloek van de Zuid-Afrikaanse townships

Matlhogonolo Ditshego (rechts) en zijn vrienden zetten hun ochtendshot. Beeld Bram Lammers

Een groeiend aantal Zuid-Afrikanen in de townships raakt verslaafd aan het op heroïne gebaseerde nyaope. Afkicken is bijna onmogelijk.

De boom in township Ga-Rankuwa bij de stad Pretoria, waaronder Matlhogonolo Ditshego (33) een naald in zijn bovenarm zet, is dood. Er zit geen blad meer aan, ze biedt nauwelijks nog schaduw. De uitgedroogde stam en takken ogen even mager als het lichaam van de junk eronder. Ditshego heeft een vissershoedje op. Zijn gympen zijn gescheurd en roodbruin van het opstuivende Zuid-Afrikaanse zand. Zijn broek zit onder de verfstrepen. “Ik verdien soms geld als schilder”, zegt hij. “Of ik repareer auto’s. Nou ja, ik doe eigenlijk alles wat maar een beetje geld oplevert.”

Onder de boom, naast een afgetrapt parkje met een verlaten speeltuin, komt rond elf uur ‘s ochtends een hele groep gebruikers samen. Nyaope heet de op heroïne gebaseerde drug die zij daar spuiten. Iedereen heeft zojuist zijn ochtenddosis gekocht bij een dealer om de hoek. Het poeder uit een bruin plasticzakje mengen ze met water. De naalden verdwijnen daarna op de raarste plekken in hun huid: rug van de hand, nek. Aderen in de onderarmen zijn na jaren injecteren vaak niet meer geschikt. 

“In de ochtend heb je je eerste shot heel hard nodig”, legt Ditshego de ochtenddrukte uit. “We worden wakker met maagkrampen en een moe gevoel. Pas als we ons eerste shot hebben gehad, krijgen we energie en gaan we op zoek naar klusjes om geld te verdienen voor een nieuwe dosis.” Een high duurt zo’n vijf uur. “Vooral ‘s avonds moet ik ook zeker weer een shot hebben, anders slaap ik niet.” 

Volgens de organisatie Enact, die onderzoek doet naar georganiseerde misdaad in Afrika, gebruiken naar schatting zeker 110.000 Zuid-Afrikanen heroïne – bijna altijd in de vorm van nyaope. Dat is één op elke 500 inwoners van het land.

‘Ik wilde stoer doen tegenover mijn vrienden’

Nyaope is eigenlijk een drugscocktail, legt professor publieke gezondheid Kebogile Mokwena van de Sefako Makgatho Health Science University uit. Een alternatieve naam is Whoonga, vertelt ze. De mix aan middelen verschilt per dealer, blijkt uit laboratoriumtests. Maar de hoofdbestanddelen zijn altijd heroïne en cafeïne. Verder zit er soms ook cocaïne door, of codeïne, aidsremmers of medicijnen tegen epilepsie. 

Heroïne is relatief eenvoudig verkrijgbaar in Zuid-Afrika, doordat het land op een smokkelroute vanuit Azië naar Europa en Noord-Amerika ligt die vooral rond de eeuwwisseling vanwege geopolitieke redenen aan belang won. Precies rond die tijd nam het nyaope-gebruik in het land een eerste vlucht. Al bleef het nieuwe drugsprobleem nog tot 2010 onder de radar. 

Ditshego begon twaalf jaar geleden te gebruiken. “Om stoer te doen tegenover mijn vrienden”, vertelt hij. “En in het begin vond ik het gevoel ook echt heerlijk. Nyaope verdrijft negatieve gevoelens, je voelt je vrij, nooit ziek of moe.” Hij sleept inmiddels licht met zijn tong: de dosis die hij net in zijn arm heeft gespoten, begint te werken. “Vroeger rookte ik het, vermengd met wiet. Maar mijn longen zijn slecht, dus ik moest wel overstappen op injecteren.”

Een shot nyaope kost maar 25 rand – anderhalve euro. Dat er zo weinig aandacht is voor nyaope, komt volgens Mokwena dan ook doordat het een drug van de armen is. “Die bevolkingsgroep krijgt maatschappelijk weinig aandacht.” Nyaope leidt bovendien tot weinig geweldoverlast.

Delen is een levensgevaarlijke gewoonte

“Wie high is kan niet meer rennen”, legt de professor uit. “Gebruikers stelen alles was ze kunnen vinden, maar doen dat onopvallend. Ze provoceren niemand, omdat ze weten dat ze een gevecht altijd verliezen. Alleen als ze in grote groepen zijn, beroven ze soms mensen met geweld.”

Toch zijn de maatschappelijke kosten torenhoog. Niet in de laatste plaats binnen de publieke gezondheidszorg. “We delen vaak naalden”, geeft Dumelo Mathibedi (34) toe.

Hij helpt een vriend een geschikte ader te vinden naast de verdorde boom in Ga-Rankuwa. Dat delen is een levensgevaarlijke gewoonte in een land waar één op de acht mensen seropositief is.

Ditshego schudt dan ook hevig zijn hoofd. Nee, spuiten delen doet hij nooit. Maar wel hergebruikt hij zelf vaak dagenlang dezelfde naald. “En dat kan ernstige infecties geven”, stelt professor Mokwena. “Niet zelden moet een onderarm van een gebruiker worden geamputeerd.”

De autoriteiten kijken weg

Afkicken lukt zelden. Deels doordat, hoe groot het probleem ook is, er nog geen standaard behandelingsprotocol voor nyaope-verslaafden bestaat. Net zo min als een preventieprogramma. “De autoriteiten kijken weg”, zegt Mokwena. “Daardoor blijft het aantal gebruikers voortdurend stijgen.”

Mathibedi ziet dat ook in Ga-Rankuwa. “Toen ik dertien jaar geleden begon, gebruikten slechts een paar mensen in dit township nyaope. Je moest toen nog helemaal naar het centrum van Pretoria om drugs te kopen. Nu vind je hier in de wijk op elke straathoek een dealer.”

Hoogleraar Mokwena zucht even later in haar kantoor diep. “Harddrugs waren heel lang nauwelijks een probleem in de townships. Sigaretten, wiet en alcohol vormden er de voornaamste zorgen. Maar nu niet meer. Nu is overal nyaope.”

Lees ook:

Leven tussen de gangs, in dé drugsstraat van Kaapstad

De townships van Kaapstad behoren tot de gevaarlijkste plekken van Zuid-Afrika. Sociale structuren zijn verwaterd, gangs de nieuwe familieverbanden, analyseert journalist Don Pinnock in zijn recente boek ‘Gangtown’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden