AchtergrondRivaliteit

Nu een Koude Oorlog met China dreigt, coördineren de VS het verzet in het spionagenetwerk ‘Five Eyes’

Chinese politiemensen nemen de Hongkongse uitgever Jimmy Lai (midden) mee van zijn huis, waar hij is gearresteerd.Beeld AFP

Om China in te dammen zet Washington in op een bredere rol voor het spionagenetwerk Five Eyes. Volgens Peking worden de alliantieleden ‘gemanipuleerd als schaakstukken’.

Vijf Angelsaksische landen hebben maandag in een gezamenlijke brief scherpe kritiek geuit op China vanwege het uitstellen van de verkiezingen in Hongkong en het uitsluiten van pro-democratische kandidaten. ‘Wij zijn ernstig bezorgd over de oplegging door Peking van de nieuwe nationale veiligheidswet’, schrijven de ministers van buitenlandse zaken van Amerika, Canada, Groot-Brittannië, Australië en Nieuw-Zeeland. ‘Peking had het volk van Hongkong autonomie en vrijheden beloofd volgens het principe van ‘Eén land, twee systemen.’

Maar opvallender dan de toon van de brief is de wijze waarop hij tot stand kwam. Want hij was het product van overleg binnen de zogenoemde Five Eyes-alliantie. Five Eyes is een spionagenetwerk dat teruggaat tot de Tweede Wereldoorlog, toen Amerika en Groot-Brittannië nauw samenwerkten. Tijdens de Koude Oorlog werden de voormalige Britse gebieden Canada, Australië en Nieuw-Zeeland eraan toegevoegd en groeide de alliantie uit tot ’s werelds machtigste inlichtingennetwerk. Wat het nog steeds is. Het netwerk is niet alleen gebaseerd op gedeelde belangen, maar ook op taal en cultuur en op een instinctief vertrouwen.

Nu de vijf landen dreigen af te stevenen op een nieuwe Koude Oorlog met China, grijpen ze opnieuw terug op dit oude bondgenootschap. Zo werd de opschorting in de afgelopen weken van uitleveringsverdragen met Hongkong ook voorgekookt in ministerieel Five Eyes-overleg. “De Five Eyes beseffen dat ze, als ze individueel reageren op China, tegen elkaar uitgespeeld worden”, vertelde de Australische hoogleraar inlichtingenstudies John Blaxland onlangs aan de krant South China Morning Post. “Om effect te hebben op Peking coördineren ze hun respons.”

Japan als zesde oog

De Five Eyes-regeringen zijn zich er bovendien, mede door de coronacrisis, van bewust geworden hoe afhankelijk ze voor sommige cruciale goederen zijn geworden van China. Het gaat dan bijvoorbeeld om zeldzame metalen die nodig zijn voor defensiematerieel als straaljagermotoren, satellieten, lasers en raketten. Ze willen zich voor dit soort kritieke zaken gaan verzekeren van veilige aanvoerlijnen.

Ook werken ze aan het weren van Chinese technologie uit strategische sectoren, om Chinese spionage en chantage te voorkomen. Zo heeft Amerika in Five Eyes-verband voor elkaar gekregen dat drie van de vier bondgenoten de apparatuur van het Chinese bedrijf Huawei gaan verbannen uit hun nieuwe 5G-telecomnetwerken. Alleen Canada hikt hier nog tegen aan. In plaats van de Huawei-apparatuur willen de Amerikanen en hun bondgenoten meer technologie van het Zweedse Ericsson en het Finse Nokia gaan gebruiken en andere bedrijven stimuleren om ook 5G-apparatuur te gaan leveren, zoals het Japanse NEC en het Zuid-Koreaanse Samsung. “We werken al met onze Five Eyes-partners aan die alternatieven”, verzekerde de Britse minister Oliver Dowden vorige maand in het Lagerhuis.

Tegelijk wordt geopperd om Japan als ‘Zesde Oog’ te laten toetreden tot het netwerk. De Japanse minister van defensie Taro Kono liet ook al doorschemeren dat Tokyo daar wel voor voelt omdat de Five Eyes-landen “basiswaarden delen met Japan”.

Een campagne tegen China

Maar aan deze bredere inzet van het Five Eyes-netwerk zitten ook risico’s, vrezen sommige experts. Want het maakt de scheidslijn tussen inlichtingen en beleidsbeslissingen onduidelijker en dat kan het vertrouwen in zowel de veiligheidsdiensten als de Angelsaksische democratieën ondermijnen. “Het delen van inlichtingen werkt als beide zijden er van op aan kunnen dat de informatie ruw is en niet beïnvloed door politieke voorkeuren”, schreef Ben Scott van de Australische denktank Lowy Institute onlangs in een analyse.

Bovendien bestaat het gevaar dat Washington de partners meesleept in een steeds verdere escalatie, die zelfs kan uitmonden in een oorlog. Peking reageerde alvast fel op de ‘inmenging in interne Chinese aangelegenheden’ door het westerse spionagenetwerk. “Washington heeft de Five Eyes-alliantie omgevormd in zijn slinkse campagne tegen China”, foeterde de Chinese staatskrant Global Times vorige maand. “De leden van deze alliantie worden gemanipuleerd als schaakstukken.”

Verdenking en verdachtmaking

China heeft de teugels in Hongkong maandag flink aangehaald met de arrestatie van enkele pro-democratie-activisten. Het opvallendste slachtoffer was mediatycoon Jimmy Lai. De uitgever van websites, tijdschriften en kranten, waaronder de sensatiekrant Apple Daily, is de enige Hongkongse magnaat die de afgelopen jaren de demonstraties voor meer democratie openlijk steunde.

Lai werd maandagochtend, lokale tijd, thuis gearresteerd en overgebracht naar zijn kantoor, dat werd doorzocht. Lai wordt er door de Chinese machthebbers van verdacht dat hij samenzweert met de VS. De zakenman zelf geeft toe dat hij geregeld naar de VS reist en dat hij banden onderhoudt met beleidsmakers in Washington, maar ontkent dat hij met de Amerikanen samenspant.

Maandagavond werd ook de prominente pro-democratie-activiste Agnes Chow Ting opgepakt in haar huis. Volgens berichten op haar Facebookpagina wordt ze beschuldigd van het ‘aanzetten tot separatisme’ en is ze meegenomen naar een politiebureau.

Lees ook:

Trump draait behalve TikTok ook WeChat de duimschroeven aan

De apps TikTok en WeChat brengen de nationale veiligheid van de VS in gevaar, vindt de Amerikaanse president.

Oog om oog, tand om tand. De relatie tussen China en de Verenigde Staten staat onder hoogspanning

De relatie tussen China en de Verenigde Staten staat onder hoogspanning. Consulaten moeten sluiten en minister Pompeo roept de Chinezen op zich te verzetten tegen de Communistische Partij. Hoe reageert Peking?

Het Koude Oorlog-denken is weer helemaal terug, en Europa kijkt verdeeld toe

Na de Koude Oorlog leek het denken in invloedssferen voorbij. Maar China, Rusland en de Verenigde Staten eisen inmiddels weer eigen machtszones op. Europa kijkt verdeeld toe.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden