ReportageNeu Jork

Novgorodske wil opnieuw New York heten, om de Russen af te schrikken

Nikolaj Lenko, burgemeester van Novgorodske, bij het tankstation in zijn plaats met de naam 'New York'. Beeld Vadym Farion
Nikolaj Lenko, burgemeester van Novgorodske, bij het tankstation in zijn plaats met de naam 'New York'.Beeld Vadym Farion

Als het aan de bewoners van Novgorodske ligt, heet het frontstadje in de Donbas voortaan New York − net als vroeger. ‘Die zogenaamde grote Russische broer is niet onze broer.’

Zodra de mistflarden optrekken kun je een flink deel van het vijandelijke gebied overzien. De liftschacht van de kolenmijn van Horlivka, een stad die onder controle is van door Rusland gesteunde milities, torent boven de bebouwing uit. “Onze gemeentegrens is nu de frontlinie”, zegt Nikolaj Lenko, burgemeester van Novgorodske. In zijn stadje is het Oekraïense leger de baas.

Ook al voelt Novgorodske als de uiterste buitenpost van het Europese oostfront, Lenko is niet de man om bij de pakken neer te zitten. De burgemeester van het tienduizend inwoners tellende stadje in de Oost-Oekraïense regio Donbas heeft zijn blik resoluut westwaarts gericht. Binnenkort behandelt het parlement in Kiev een verzoek van de gemeenteraad om de plaatsnaam te veranderen. Als de volksvertegenwoordigers ermee instemmen, heet het frontstadje straks New York.

Het idee is niet uit de lucht gegrepen, bewijst Lenko in het culturele centrum van het stadje, dat met behulp van buitenlandse fondsen is opgeknapt. De burgemeester toont een oude landkaart. In het jaar 1877 werd Novgorodske gesticht door Duitse kolonisten – protestantse mennonieten – die hun nederzetting ‘Neu Jork’ noemden: naar verluidt omdat een van de initiatiefnemers, de industrieel Jakob Niebuhr, zijn jonge Amerikaanse vrouw wilde paaien. Pas decennia later, in 1951, toen de Koude Oorlog in volle gang was, werd de naam de communisten te gortig. Zij doopten het stadje Novgorodske.

Glorietijd van West-Europese ondernemers

In de hoofdstraat, die ooit Gartenstrasse (Tuinstraat) heette, zie je weinig terug van het Duitse verleden. Nu bevindt zich hier een militaire basis, vanwaar het Oekraïense leger dagelijks soldaten richting de loopgraven stuurt, waar ze zich moeten hoeden voor sluipschutters. De burgemeester praat liever over geschiedenis. Hij wijst naar de plek waar zich de beroemde boekwinkel van Heinrich Hamm bevond, die uit maar liefst twee etages bestond. “Als je je boeken niet in Petersburg aantrof, kon je ze hier wel krijgen.” De Duitsers bouwden fabrieken waar ze bakstenen en landbouwmachines produceerden. De trots van de stad was een stoomgemaal, waar graan gemalen werd voor brood – en dat tot op de dag van vandaag.

De glorietijd van West-Europese ondernemers ging een eeuw geleden al teloor. Na de Eerste Wereldoorlog deporteerden de bolsjewistische heersers de nakomelingen van de Duitse kolonisten; boekhandelaar Heinrich Hamm weigerde revolutionaire literatuur te verkopen en werd geëxecuteerd. De terugkeer van de oorspronkelijke naam is dan ook ‘historische rechtvaardigheid’, zoals de burgemeester het noemt. “De Sovjetleiders hebben de bewoners nooit toestemming gevraagd om de naam te veranderen”, aldus Lenko.

De enige industrie die resteert uit de ‘Duitse’ tijd is een grote chemische fabriek waar naftaleen wordt vervaardigd, een goedje dat wordt gewonnen uit steenkoolteer. Rond de Eerste Wereldoorlog werden er explosieven mee gemaakt; nu dient het als grondstof voor oplosmiddel en mottenballen. In Novgorodske hangt derhalve altijd een penetrante geur.

Dozen vol kogels, mortieren en granaten

Hoewel de fabriek de trots is van de stad – naftaleen wordt geëxporteerd – werken er nog maar tweehonderd van de oorspronkelijk drieduizend mensen. De oorlog lijkt de definitieve genadeklap. In het culturele centrum staan dozen vol kogels, mortieren en granaten: “Restanten van de Russisch-Oekraïense oorlog”, zoals burgemeester Lenko het oorlogstuig noemt. Sinds 2014 werden honderd huizen verwoest en vijf inwoners gedood. “We hopen dat de nieuwe naam het einde van de oorlog bespoedigt.”

Nikolaj Lenko, burgemeester van Novgorodske, met zicht op vijandig gebied. Beeld Vadym Farion
Nikolaj Lenko, burgemeester van Novgorodske, met zicht op vijandig gebied.Beeld Vadym Farion

De burgemeester wil met de nieuwe naam toeristen en investeerders trekken. “Het maakt nogal een verschil of je je bedrijf registreert in Novgorodse of New York”, aldus Lenko, die vervolgens zelf in de lach schiet van zijn optimisme – dat desalniettemin aanstekelijk werkt, zo blijkt. Zo kwam de minister van buitenlandse zaken onlangs als grap met het aanbod de volgende vergadering van de Verenigde Naties in Novgorodske te organiseren. “Kun je je de krantenkoppen voorstellen als de Russen New York zouden beschieten? De Navo zou ogenblikkelijk ingrijpen en de oorlog zou eindigen”, zo borduurde de voorzitter van de lokale gemeenteraad enthousiast voort op het idee.

Voor Nikolaj Lenko is de naamswijziging ook een boodschap voor de andere kant van het front, zo blijkt. “Die zogenaamde grote Russische broer is niet onze broer”, verzucht de burgemeester, nu weer heel ernstig. “Momenteel hebben we hulp nodig van onze Europese vrienden. Maar er komt een tijd dat we weer op onze eigen benen staan. Dan zullen we laten zien waartoe we in staat zijn.”

Unieke mengeling van culturen

De Donbas is altijd een buitenbeentje geweest in de regio. Toen er in de negentiende eeuw een weelde aan grondstoffen werd ontdekt – onder andere steenkool – nodigden de Russische tsaren graag Europese industriëlen uit om het gebied te exploiteren. Zo werd de regionale hoofdstad Donetsk, dat op 45 kilometer van Novgorodse ligt, gesticht door een zakenman uit Wales.

De arbeiders voor de fabrieken en mijnwerkers voor de kolenmijnen werden aangevoerd vanuit het hele Russische rijk, waardoor de Donbas een unieke mengeling van culturen kent en men er overwegend Russisch spreekt. In 2014, toen er in Kiev een Europa-gezinde regering kwam, namen door Rusland gesteunde milities veel steden in de Donbas gewapenderhand in bezit. Sindsdien woedt er een loopgravenoorlog, die tot nu toe zeker veertienduizend mensen het leven kostte.

Lees ook:

Na zeven jaar strijd met de Russen volgt nu onderzoek door het Internationaal Strafhof

Wat is de rol van Rusland in het conflict met Oekraïne? Die vraag hoopt het Internationaal Strafhof in Den Haag de komende tijd te beantwoorden. De Oekraïners zijn blij met het onderzoek. Zij beschouwen het al zeven jaar durende conflict als een strijd tegen de Russen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden