Noord-Koreanen buigen in de hoofdstad Pyongyang voor de portretten van de vroegere leiders Kim Il-sung en Kim Jong-il.

InterviewChristopher Green

‘Noord-Koreanen zijn geen robots. Zelfs overlopers koesteren nog steeds hun vaderland’

Noord-Koreanen buigen in de hoofdstad Pyongyang voor de portretten van de vroegere leiders Kim Il-sung en Kim Jong-il.Beeld AFP

Het is een misverstand dat alle Noord-Koreanen die naar Zuid-Korea zijn gevlucht felle tegenstanders van het regime zijn, zegt Christopher Green. De  Britse onderzoeker promoveerde onlangs op de identiteit van ‘de overlopers’. 

Christopher Green wil het direct duidelijk maken: Noord-Koreanen zijn geen robots of schapen, maar individuen die zelf nadenken. “Het zijn mensen, net als wij. Ze groeien toevallig op in een land met zwakheden en onderdrukking. Daar proberen ze het beste van te maken.” In een koffietentje in Leiden benadrukt Green dat de identiteit van de Noord-Koreanen “zo veel complexer is dan in het Westen wordt gedacht”.

Afgelopen maand presenteerde Green bij de Universiteit Leiden zijn promotie-onderzoek over de identiteit van gevluchte Noord-Koreanen, ‘overlopers’, zoals hij ze noemt. 352 Noord-Koreanen vulden een enquête in. Van die groep sprak hij honderd respondenten persoonlijk, allen wonend in Zuid-Korea, want onderzoek doen in Noord-Korea is onmogelijk.

Hij sprak met hen over de twee landen en de onzekerheid die ze voelen na hun vlucht uit het meest gesloten land ter wereld. “Veel mensen die ik sprak voelen zich verward”, vertelt Green. “Ze zitten in het nauw tussen twee werelden. Zuid-Koreanen zien Noord-Korea als een land waarvan niets het waard is om te behouden. Ze zijn van mening dat iedereen gelukkiger zou zijn als Noord-Korea als land verdwijnt. Dat is een lastige boodschap voor mensen die hun hele leven in Noord-Korea hebben gewoond.” 

Het merendeel van de overlopers is vrouw

Afgelopen jaar reisden zo’n 1300 Noord-Koreanen illegaal het land uit. Zo’n 70 procent van de overlopers is vrouw. “In de werkplaatsen waar mannen verplicht moeten komen opdagen is veel sociale controle”, legt Green uit. “Hun vertrek valt veel te veel op.”

Wie het land uit wil, reist via het rustige platteland of de bergen, of betaalt een ambtenaar om zich als ‘vermist’ te laten registreren. Green: “In de praktijk wordt een overloper in zo’n geval als overleden geregistreerd. Een rigoureuze maatregel, maar het is de enige manier waarop autoriteiten de families van gevluchte Noord-Koreanen met rust laten.”

Het aantal overlopers daalt: voor veel inwoners is het leven in het land momenteel “zwaar, maar niet onhoudbaar”. Wie de keuze wel maakt, heeft daarvoor verschillende redenen. Green: “Die redenen zijn veel diverser dan in het Westen wordt gedacht. Natuurlijk vluchten er mensen vanwege de politieke situatie of omdat ze op zoek zijn naar een beter leven. Maar niet iedereen heeft honger of is fel tegenstander van de leider Kim Jong-un.”

Green geeft het voorbeeld van een jonge vrouw uit een relatief rijke familie. “De familie profiteerde van het dictatorschap van Kim Jong-un. Haar vader was bijvoorbeeld een hoge bestuurder. Toch liet hij zijn dochter de gevaarlijke overtocht naar Zuid-Korea maken, zodat ze daar kan studeren. Een diploma van een Noord-Koreaanse universiteit is internationaal gezien namelijk niets waard. Een Zuid-Koreaans diploma opent meer deuren.”

Voor sommigen draagt de Zuid-Koreaanse popcultuur bij aan de keuze de oversteek te maken, zegt Green. Films en muziek, die illegaal de grens over worden gesmokkeld, vinden gretig aftrek bij nieuwsgierige Noord-Koreanen. “Burgers kijken die series stiekem op hun laptops en krijgen een gedramatiseerd, positief beeld van hun zuiderburen.”

Grote cultuurverschillen

Maar bij aankomst in Zuid-Korea wacht de Noord-Koreanen een moeizame integratie. “Op papier zijn vluchtelingen welkom in Zuid-Korea. Door het hele land staan centra waar overlopers begeleiding krijgen. De overheid geeft ze een huis en een uitkering.” Maar in de praktijk zijn de cultuurverschillen groot. “Noord-Koreanen denken dat ze in één hartslag deel uitmaken van Zuid-Korea”, vertelt de onderzoeker. “Maar ze vergissen zich. Zuid-Koreanen zien hun noorderburen als eenvoudige boerenkinkels, die niet begrijpen hoe de moderne wereld werkt. Ze worden niet serieus genomen.”

Vooral overlopers tussen de veertig en zestig jaar worstelen met de overstap. “Ze hebben nooit een opleiding gevolgd in Zuid-Korea. Ze begrijpen de cultuur niet, maar moeten wel de werkende wereld betreden.” Het opbouwen van waardevolle vriendschappen lukt vaak amper en eenzaamheid ligt op de loer.

“In die zin hebben jongere Noord-Koreanen het makkelijker”, zegt Green. “Zij bouwen op school sociale contacten op en maken zich daar de cultuur eigen.” Ook oudere overlopers voelen zich eerder thuis. “Zij wonen vaak bij elkaar in de buurt in sociale huurwoningen, die de overheid aan gevluchte Noord-Koreanen toewijst. Daar halen ze nostalgische herinneringen aan hun vaderland op”, zegt Green. “Sommige ouderen zeggen zelfs in Zuid-Korea het echte socialisme te hebben ontdekt: de overheid geeft ze geld, en ze slijten hun oude dag met gelijkgestemden.”

Het Westen heeft een te simpel beeld van de Noord-Koreanen, vindt Green. “We zien ze als een gehersenspoeld, homogeen volk, maar dat beeld klopt niet. De Noord-Koreanen zijn individuen met een eigen mening.”

Voor overlopers is het vormen van een identiteit extra lastig. “Hoe dankbaar ze ook zijn voor de hulp van Zuid-Korea, Noord-Koreanen blijven warme herinneringen houden aan het land dat ze achterlieten. Het is verwarrend voor ze: al ondersteunen ze de propagandistische tekst van een volkslied niet, de muziek blijft ze beroeren.”

Lees ook: 

De Korea’s zijn ver uit elkaar gegroeid

De Winterspelen moeten Noord- en Zuid-Koreanen nader tot elkaar brengen. Maar hebben de rijke Zuid-Koreanen, met name de jongeren, daar nog wel zin in?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden