Analyse

Nieuwe mediawet zet Polen op het spoor naar een autocratie

Jaroslaw Kaczynski  (midden) met rechts van hem de Poolse minister van defensie Mariusz Blaszczak na het debat deze week.  Beeld EPA
Jaroslaw Kaczynski (midden) met rechts van hem de Poolse minister van defensie Mariusz Blaszczak na het debat deze week.Beeld EPA

Het laatste kritische tv-station van Polen wordt de mond gesnoerd. Leider Kaczynski neemt wel grote risico’s door zo openlijk zulke autocratische maatregelen te nemen.

Ekke Overbeek

De Poolse leider Jaroslaw Kaczynski lijkt geen moeite meer te doen om zijn ware intenties te verhullen. “Het aannemen van de anti-TVN-wet is de laatste stap op weg naar een volledig autoritair systeem.” De Krakause jurist en universitair docent Mikolaj Malecki gaf met deze woorden een breed gedeelde angst weer. De bewering dat het wijzigen van de mediawet nodig is om Arabische, of Russische investeerders buiten de deur te houden is zo absurd dat niemand haar serieus kan nemen.

Woensdagavond nam Kaczynski’s partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) een wetswijziging aan die het bedrijven van buiten de Europese Economische Ruimte verbiedt een meerderheidsaandeel te bezitten in een Pools radio- of televisiestation. De wet heet in de volksmond ‘Lex TVN’, omdat er geen twijfel mogelijk is tegen wie hij gericht is: TVN, eigendom van het Amerikaanse Discovery.

Duizenden mensen gingen overal in Polen de straat op

TVN probeert al maanden vergeefs een verlenging van zijn zendmachtiging te krijgen. “Het regeringskamp zal niet rusten voordat het deze onafhankelijke TV-zender helemaal ondergeschikt aan zich heeft gemaakt”, aldus Adam Bodnar, tot voor kort de nationale ombudsman.

De 24-uurs-zender TVN-24 is een van de belangrijkste media die kritisch berichten over de regering. Duizenden mensen gingen maandag overal in Polen de straat op om te demonstreren voor onafhankelijke media. De senaat, die gecontroleerd wordt door de oppositie, kan de ‘Lex TVN’ een maand traineren, maar niet tegenhouden.

Afbreken van de rechtsstaat

Sinds Jaroslaw Kaczynski zes jaar geleden begon alle macht naar zich toe te trekken, ligt Polen binnen de EU onder vuur wegens het afbreken van de rechtsstaat, het inperken van de journalistieke vrijheid en het zondebokken van minderheden.

Demonstranten ageren in Warschau tegen de opstelling van Jaroslaw Kaczynski.  Beeld AFP
Demonstranten ageren in Warschau tegen de opstelling van Jaroslaw Kaczynski.Beeld AFP

Bij eerdere maatregelen probeerde PiS deze te verpakken als ‘democratisch’. Deze keer was de initiatiefnemer van de wetswijziging, PiS-parlementariër Marek Suski, heel open over de ware intenties van zijn partij. “Als het lukt om deze wet erdoor te krijgen”, aldus Suski op een bijeenkomst van PiS-aanhangers, “krijgen wij invloed op wat er bij deze TV-zender gebeurt.” TVN is volgens hem ‘ongeloofwaardig’ en zou een voorbeeld moeten nemen aan de publieke omroep TVP. De publieke omroep is de afgelopen jaren veranderd in een propagandamachine gecontroleerd door PiS.

Ook in de krantenwereld neemt de druk toe

De andere grote privé-zender van Polen, Polsat, werd eerder al geneutraliseerd. Sinds een paar jaar bericht Polsat mild over de PiS-regering, nadat de Poolse eigenaar naar verluidt te horen kreeg dat hij concessies voor zijn energie- en telefoniebedrijven wel kon vergeten als Polsat te kritisch zou blijven. Bij Super Stacja, eigendom van dezelfde Poolse zakenman, werd de hele redactie vervangen. De zender die de PiS-regering scherp bekritiseerde, bewierookt haar nu. Ook in de krantenwereld neemt de druk toe. Een door PiS-gecontroleerd staatsconcern kocht onlangs bijna de hele lokale pers op.

Met het aanlijnen van media lijkt Polen steeds meer op autoritaire staten als Rusland, Hongarije en Turkije. Hoeveel Kaczynski eraan gelegen is kritische media de mond te snoeren blijkt uit de risico’s die hij neemt met de ‘Lex TVN’, zowel binnenlands, als internationaal.

Wankel

Daags voor de stemming gooide hij vice-premier Jarosław Gowin uit de regering, nadat deze weigerde vóór de ‘Lex TVN’ te stemmen. Daarmee is Kaczyński’s meerderheid in het parlement wankel geworden. Gowin is leider van een satellietpartijtje dat op de kieslijst van PiS in het parlement is gekomen, maar dat zich het afgelopen jaar steeds onafhankelijker opstelde.

Woensdagavond wist Kaczynski met politieke koehandel een nipte meerderheid te behouden. Hij hield sommige leden van Gowins partijtje aan zijn kant door ze lucratieve functies aan te bieden. Op dezelfde manier wist hij de voormalige rockzanger Pawel Kukiz met drie medestanders in het regeringskamp te trekken. Dit tot ongeloof en woede in de Poolse muziekwereld. Muziekproducent Walter Chelstowski noemde Kukiz ‘een verrader van de Poolse vrijheid en een walgelijke collaborateur’.

Het is zeer de vraag of Kaczynski, die formeel slechts vice-premier is, op deze manier blijvend een parlementaire meerderheid bij elkaar kan sprokkelen. Daarmee dreigt zijn regering vleugellam te worden. Maar ook internationaal neemt Kaczynski een risico door zo openlijk de mediavrijheid aan te vallen.

Amerikaanse investering

TVN is de grootste Amerikaanse investering in Polen. Oppositiepartij PSL deed nog het voorstel om ook bedrijven afkomstig uit Navo-lidstaten – en dus ook uit de VS – het recht te geven op een meerderheidsbelang in een Pools mediabedrijf, maar dat veegde PiS resoluut van tafel.

Polen is voor zijn militaire veiligheid afhankelijk van de VS. Direct na de stemming op maandagavond verschenen er geruchten dat de Amerikanen hun bases uit Polen zouden verplaatsen naar Roemenië. Dat dit keer niet alleen Brussel, maar ook Washington strafmaatregelen zal overwegen, lijdt geen twijfel. Kaczyński’s partij had een goede band met Donald Trump, maar dat geldt niet voor president Biden, die het verdedigen van democratie en rechtsstaat wereldwijd hoog in het vaandel heeft staan.

Zelfs als politieke sancties uitblijven, hangt Polen een gigantische schadevergoeding boven het hoofd. Als Discovery gedwongen wordt TVN op te geven, kan het bedrijf zijn recht halen bij een internationaal arbitragehof. Schadevergoedingen kunnen in dit soort situaties oplopen tot vele miljarden euro’s.

Lees ook:

Jaroslaw Kaczynski, de anti-liberaal die zijn eigen Polen bouwde

Jaroslaw Kaczynski keerde deze week terug in de Poolse politiek. Hij werd beëdigd als vicepremier. Ze hoeven je niet aardig te vinden, als ze je maar vrezen, is zijn motto.

Jaroslaw Kaczynski, een autoritaire Poolse leider met een voorliefde voor katten

Voor veel Polen is Jaroslaw Kaczynski het vleesgeworden kwaad. De leider van de nationaal-katholieken heeft dankzij een nipte meerderheid in het parlement de afgelopen vijf jaar alles gedaan waar liberale, progressieve en linkse Polen van gruwen. Maar afgelopen week liet hij een heel ander gezicht zien. Kaczynski wil dat Polen een diervriendelijk land wordt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden