Voorstanders van een nieuwe grondwet gingen donderdag de straat op in de Chileense hoofdstad Santiago.

Chili

Nieuwe grondwet moet Chili een duizenddingendoekje geven tegen de ongelijkheid

Voorstanders van een nieuwe grondwet gingen donderdag de straat op in de Chileense hoofdstad Santiago.Beeld EPA

Na ruim een jaar demonstreren, kunnen de Chilenen via een volksraadpleging een nieuwe grondwet afdwingen. De verwachtingen zijn hoog.

De oplossing van alle problemen? De definitieve afrekening met de dictatuur? Of een tijdrovende en overbodige exercitie? De meningen zijn verdeeld over de nieuwe grondwet waarvoor Chili zondag het startschot geeft. In een referendum mogen de Chilenen aangeven of ze er een willen en zo ja hoe die vorm moet krijgen. 

De volksraadpleging was een concessie aan de meer dan een miljoen mensen die vorig jaar de straat op gingen tegen de rechtse regering van Sebastián Piñera. Aanhoudende rellen en ongekend hard politieoptreden leidden de maanden erop tot zeker 30 doden en 2500 gewonden. Afgelopen zondag was het opnieuw onrustig. Tienduizenden gingen de straat op om de volksopstand van vorig jaar te herdenken. Dat verliep aanvankelijk vreedzaam, maar aan het eind staken relschoppers twee kerken in brand, plunderden winkels en vielen politiebureaus aan. 

De vragen die zondag voorliggen zijn óf er een nieuwe grondwet moet komen, en zo ja, hoe die tot stand moet komen. Voor die laatste vraag zijn twee opties: een grondwetgevende vergadering met 100 procent nieuw gekozen leden, of een samengestelde variant met gekozen leden en al zittende leden van het parlement. 

Een erfenis van dictator Augusto Pinochet

De wens voor een nieuwe grondwet komt vooral van links. Daar wordt de huidige versie gezien als een erfenis van dictator Augusto Pinochet (1973-1990) die hem in 1980 invoerde. Pinochet, die met een staatsgreep een einde maakte aan de socialistische regering van Salvador Allende, voerde een schrikbewind. Onder zijn regime zijn meer dan 3000 mensen verdwenen of vermoord en bijna 30.000 gemarteld. 

Zijn grondwet beschermde niet de zwakken, laat staan de fundamentele rechten van de bevolking. Hij legaliseerde eerder het vrije marktmodel van de zogenaamde ‘Chicago boys’, een groep economen die pleitte voor privatiseringen en wild kapitalisme. 

Pinochets constitutie is zijn totalitaire trekjes in de loop der tijd al kwijtgeraakt. De dictator zelf paste hem aan, voor zijn vertrek in 1990. En de socialistische president Ricardo Lagos (2000-2006) polijstte hem verder tot een hele nette, moderne versie. "Van nu af aan heeft Chili een grondwet die ons niet langer verdeelt", zei Lagos destijds. “Vandaag heeft Chili een democratische grondwet.” 

Dictatuur is dertig jaar na dato nog altijd een trauma

Maar het pijnpunt is voor veel Chilenen simpelweg het feit dat de grondwet is opgesteld tijdens een dictatuur, een periode die dertig jaar na dato nog altijd een trauma is. ‘Nog los van de inhoud is Chili toe aan een grondwet die voorkomt uit burgerparticipatie',  schreef de Chileense juriste Maria Jaraquemada deze maand in een opiniestuk.  ‘Als dit proces goed gaat, kunnen we weer vertrouwen krijgen in de politieke instituties en meer mensen bij de politiek betrekken.’

Voorstanders hopen via een nieuwe grondwet bovendien al die hervormingen af te dwingen waarvoor zij vorig jaar de straat op gingen: democratisering van het onderwijs, betaalbare gezondheidszorg en openbaar vervoer, een goed pensioenstelsel, het recht op water, rechten voor inheemse volken, vervolging van corruptie en excessief politieoptreden. Of al deze problemen kunnen worden opgelost met een nieuwe grondwet is zeer de vraag. Maar duidelijk is wel dat er de afgelopen decennia veel meer mis was dan de fantastische groeicijfers deden vermoeden.

Chili is rijk aan koper en andere delfstoffen, en wordt gezien als een van de welvarendste landen in de regio. Maar grote groepen voelen zich buitengesloten van welvaart en politiek. Goed onderwijs is alleen betaalbaar voor een rijke elite. Corrupte zakenlieden komen weg met minimale boetes. 

Dorpen worden straffeloos drooggelegd voor mijnbouw

Terugkerende ergernis is het grondwettelijke recht op het eigendom van waterreserves, waardoor bedrijven straffeloos hele dorpen konden droogleggen omdat het water nodig was voor de mijnbouw. De massademonstraties begonnen vorig jaar na een simpele verhoging van de metrokaartjes en het beleid van Piñera, maar daarachter school een diepe en lang opgekropte ontevredenheid over wat wordt samengevat als ‘het neoliberalisme’. 

Volgens tegenstanders van vernieuwing, die voornamelijk van rechts komen, draagt de huidige weg alleen maar bij aan de polarisering van de samenleving. Bovendien zou de huidige grondwet voor veel van de genoemde problemen ook simpelweg kunnen worden geamendeerd. ‘De linkse oppositie heeft van de grondwet het zwarte schaap gemaakt van alle gebreken van de Chileense democratie’, schrijft de Chileense politicoloog Patricio Navia, die de hele exercitie ziet als een bron van ellende. Hij vreest dat ‘radicale markt-onvriendelijke hervormingen, bepleit door extreem-links’ gaan leiden tot enorme belastingen. 

Maar ook in het rechtse kamp hebben velen hun weerstand laten varen, al was het maar om af te zijn van de voortdurende onrust. Volgens de peilingen zal een meerderheid kiezen voor vernieuwing en een volledig nieuw gekozen grondwetgevende vergadering. 

Vervolgens wacht Chili een electorale marathon van verkiezingen voor het parlement, de grondwetgevende vergadering en een nieuwe president. Begin 2022 moet de nieuwe grondwet klaar zijn om ter goedkeuring aan de bevolking te worden voorgelegd. “We weten niet wat voor huis we krijgen”, zei politicoloog José Cabezas tegen de krant The Guardian. “Maar het wordt in elk geval beter.”

Lees ook:

De inheemse vlag wappert boven de Chileense protesten

De demonstraties in Chili van de afgelopen twee maanden gaan over meer dan prijsverhogingen. Ze zijn een podium voor inheemse bevolkingsgroepen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden